Ngày 02/02/2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án NDTC đã công bố 10 án lệ mới, trong đó có 04 án lệ thuộc lĩnh vực hình sự (Án lệ số 73, 74, 75 và 76/2025/AL). Các án lệ này được xây dựng từ những vụ án điển hình trong thực tiễn xét xử, góp phần giải đáp các vướng mắc thường gặp khi áp dụng pháp luật hình sự, nhất là trong việc xác định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, phân biệt các tội xâm phạm sở hữu và xử lý công cụ, phương tiện được sử dụng để phạm tội, qua đó giúp việc xét xử được thống nhất và đúng pháp luật.
1. Án lệ số 73/2025/AL: Nhận diện tình tiết “Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” qua hành vi ngăn cản cứu hộ
Án lệ số 73/2025/AL được xây dựng từ vụ án bị cáo D tại tỉnh Cà Mau. Bị cáo dùng tuýp sắt đánh vào vùng trọng yếu khiến nạn nhân T rơi xuống biển. Sau khi nạn nhân rơi xuống nước, bị cáo không dừng lại mà tiếp tục đe dọa những người xung quanh: “Thằng nào nhảy xuống tao đánh chết mẹ hết”, nhằm ngăn cản việc cứu giúp nạn nhân.
Hội đồng Thẩm phán TANDTC xác định rằng, khi bị cáo không chỉ thực hiện hành vi tấn công ban đầu mà còn chủ động triệt tiêu cơ hội sống sót cuối cùng của bị hại bằng cách ngăn cản sự cứu giúp từ người khác, thì hành vi đó thỏa mãn dấu hiệu của tình tiết tăng nặng “cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” theo điểm e khoản 1 Điều 52 BLHS.
Cách giải thích này phù hợp với tinh thần tại khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP, theo đó việc xác định tình tiết tăng nặng không chỉ căn cứ vào hành vi gây hậu quả trực tiếp mà còn phải xem xét thái độ chủ quan và mức độ quyết liệt của người phạm tội trong việc để hậu quả xảy ra đến mức cuối cùng.
Về phương diện nghiệp vụ, án lệ đã “vật chất hóa” trạng thái tâm lý của người phạm tội thông qua hành vi cụ thể. “Đến cùng” không chỉ là tiếp tục tấn công về mặt vật chất mà còn bao gồm hành vi ngăn chặn mọi nguồn lực cứu trợ khách quan. Qua đó, án lệ khắc phục tình trạng nhầm lẫn giữa tình tiết này với các biểu hiện như “phạm tội nhiều lần” hoặc “phạm tội có tính chất côn đồ”, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để phân hóa trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp có mức độ nguy hiểm đặc biệt cao.
2. Án lệ số 74/2025/AL: Trộm cắp tài sản của chính mình khi đang bị tạm giữ hợp pháp
Án lệ số 74/2025/AL xuất phát từ vụ án bị cáo Hồ Minh Đ. Chiếc xe mô tô của bị cáo bị Công an xã tạm giữ do vi phạm giao thông. Trong thời gian tài sản đang bị tạm giữ hợp pháp tại kho của UBND xã, bị cáo đã lén lút đột nhập, dắt xe ra ngoài và mang về nhà cất giấu.
TANDTC xác định rằng, mặc dù bị cáo là chủ sở hữu tài sản nhưng khi tài sản đã bị tạm giữ đúng trình tự pháp luật thì quyền chiếm hữu và quản lý hợp pháp thuộc về cơ quan Nhà nước. Hành vi lén lút lấy lại tài sản nhằm trốn tránh việc xử lý vi phạm đã xâm phạm trực tiếp đến quyền quản lý tài sản của Nhà nước và đủ yếu tố cấu thành tội Trộm cắp tài sản theo Điều 173 BLHS.
Án lệ này giải quyết dứt điểm mâu thuẫn giữa quyền sở hữu và quyền chiếm hữu hợp pháp trong cấu thành tội trộm cắp. Đối tượng bị xâm hại không chỉ là quyền sở hữu cá nhân mà còn bao gồm quyền quản lý hợp pháp của Nhà nước đối với tài sản đang bị tạm giữ. Ý nghĩa thực tiễn của án lệ là ngăn chặn quan niệm phổ biến rằng “tài sản của mình thì mình có quyền lấy lại bằng mọi cách”, qua đó bảo đảm tính nghiêm minh của trật tự quản lý hành chính và tư pháp.
3. Án lệ số 75/2025/AL: Phân định Trộm cắp và Lừa đảo thông qua vai trò của thủ đoạn gian dối
Án lệ số 75/2025/AL được xây dựng từ vụ án bị cáo Hong Chun K. Bị cáo dùng lời nói gian dối khiến chị N (người ngồi cùng bàn, không phải người quản lý tài sản) nhầm tưởng bị cáo là bạn của chủ sở hữu túi xách là ông Kang. Lợi dụng sự nhầm lẫn này, bị cáo lấy túi xách khi ông Kang không có mặt.
Tòa án phúc thẩm xác định chị N không có quyền quản lý hay định đoạt tài sản. Thủ đoạn gian dối chỉ nhằm tạo điều kiện tiếp cận tài sản, còn việc chiếm đoạt được thực hiện bằng phương thức lén lút đối với chủ sở hữu thực sự. Do đó, hành vi này cấu thành tội Trộm cắp tài sản chứ không phải tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Án lệ làm rõ ranh giới then chốt giữa hai tội danh: gian dối chỉ có ý nghĩa pháp lý trong tội lừa đảo khi nó làm phát sinh sự tự nguyện chuyển giao tài sản từ người có quyền quản lý hoặc định đoạt. Nếu người bị gian dối không có quyền đó, thì bản chất hành vi vẫn là chiếm đoạt lén lút, thuộc phạm vi của tội trộm cắp. Đây là cơ sở quan trọng để thống nhất định tội trong các tình huống tương tự.
4. Án lệ số 76/2025/AL: Tịch thu công cụ phạm tội chưa hoàn tất thủ tục sang tên
Án lệ số 76/2025/AL liên quan đến việc xử lý xe ô tô là phương tiện phạm tội. Chiếc xe đã được mua bán hợp pháp, thanh toán đầy đủ và giao nhận thực tế nhưng chưa hoàn tất thủ tục sang tên trên giấy đăng ký.
Căn cứ khoản 1 Điều 168 BLDS, Tòa án xác định quyền sở hữu đã phát sinh từ thời điểm giao tài sản. Do đó, chiếc xe được coi là tài sản của bị cáo và phải bị tịch thu sung quỹ Nhà nước theo khoản 2 Điều 47 BLHS, không phụ thuộc vào việc đã hay chưa hoàn thành thủ tục đăng ký.
Án lệ này khẳng định nguyên tắc ưu tiên bản chất quan hệ pháp lý thực tế hơn hình thức giấy tờ khi xử lý vật chứng trong tố tụng hình sự, đồng thời ngăn chặn việc lợi dụng tình trạng “chưa sang tên” để hợp thức hóa yêu cầu đòi lại phương tiện phạm tội thông qua người đứng tên trên giấy đăng ký xe.
Bốn án lệ hình sự mới (án lệ số 73–76/2025/AL) đã giải quyết những vướng mắc mang tính điển hình trong thực tiễn xét xử hình sự, từ xác định tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đến việc định tội danh và xử lý công cụ, phương tiện phạm tội. Việc áp dụng thống nhất các án lệ này từ ngày 01/02/2026 góp phần bảo đảm nguyên tắc thống nhất áp dụng pháp luật, nâng cao tính dự báo của pháp luật và chất lượng tranh tụng tại phiên tòa.
Có thể khẳng định, các án lệ hình sự được Tòa án tối cao ban hành không chỉ mang giá trị hướng dẫn kỹ thuật áp dụng pháp luật mà còn thể hiện rõ xu hướng tăng cường vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam theo hướng minh bạch và công bằng hơn./.
Phan Hòa Hiệp – Phòng 7
