Xem xét, thẩm định tại chỗ là một biện pháp thu thập chứng cứ quan trọng trong tố tụng dân sự, được quy định tại Điều 101 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Theo đó, Thẩm phán tiến hành việc xem xét, thẩm định tại chỗ theo yêu cầu của đương sự hoặc khi xét thấy cần thiết, nhằm trực tiếp ghi nhận, xác định thực trạng, tình trạng, đặc điểm, số lượng, vị trí, ranh giới của tài sản tranh chấp hoặc đối tượng cần xác minh. Do đó, mỗi vụ án dân sự nhất là các vụ án liên quan đến đất đai thì việc phối hợp xem xét thẩm định có ý nghĩa vô cùng quan trọng.

Việc xem xét, thẩm định tại chỗ mang lại hiệu quả trong công tác giải quyết án dân sự nói chung và trong công tác kiểm sát nói riêng. 

Thứ nhất, giúp Kiểm sát viên đánh giá toàn diện chứng cứ vụ án và nâng cao công tác phối hợp với Tòa án cùng cấp

 

Các vụ án mà Tòa án và Viện kiểm sát cùng tham gia xem xét thẩm định tại chỗ đều là những vụ án có quan hệ pháp luật phức tạp, nhiều quan hệ tranh chấp, nhiều đương sự tham gia nhất là tranh chấp giữa các thành viên trong gia đình hoặc liên quan đến các dự án lớn, điển hình như các tranh chấp liên quan đến Công ty Cổ phần Tập đoàn FLC và Công ty Cổ phần dịch vụ giải trí Hưng Thịnh Quy Nhơn. Việc xem xét tại chỗ đối với các dự án của các Công ty này đã xác định được tiến độ dự án đã và đang diễn ra đến giai đoạn nào, có phù hợp với Hợp đồng mua bán mà các bên đã ký kết hay không, từ đó, có cơ sở vững chắc để giải quyết các vụ án này đảm bảo quy định của pháp luật và quyền lợi của các bên đương sự.

Kiểm sát viên đã chủ động trao đổi với Thẩm phán về kế hoạch tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ; đồng thời thực hiện kiểm sát chặt chẽ quá trình đo đạc, xác định các điểm ranh giới trên thửa đất tranh chấp, hiện trạng sử dụng đất cũng như số lượng, tình trạng các tài sản gắn liền với đất. Trong quá trình xem xét thẩm định, bên cạnh việc trực tiếp được chứng kiến Thẩm phán tiến hành xem xét thẩm định tại chỗ thông qua cơ quan chức năng đo đạc, Kiểm sát viên còn được trực tiếp lắng nghe đương sự trình bày về nguồn gốc, hiện trạng sử dụng đất và những mâu thuẫn về nguồn gốc đất mà có thể trong hồ sơ chưa được thể hiện hoặc lời trình bày của các đương sự chưa được rõ ràng. Nhiều vụ án liên quan đến tranh chấp tín dụng, có thế chấp tài sản là bất động sản, quá trình vay và thế chấp đương sự thường thay đổi hiện trạng so với thời điểm thế chấp (ví dụ: xây dựng công trình, cơi nới, lấn chiếm, cho thuê…) mà nếu không đến tận nơi xem xét nhiều khi chúng ta không đánh giá được toàn diện dẫn đến khó khăn trong quá trình thi hành án hoặc có lúc bỏ sót người tham gia tố tụng. Việc Kiểm sát viên chủ động “đến tận nơi, xem tận mắt” hiện trạng các thửa đất tranh chấp đã giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng có cái nhìn toàn diện, sâu sắc khi tiến hành giải quyết các tranh chấp thay vì chỉ xem xét qua bản vẽ trong khi đó nhiều Kiểm sát viên không phải ai cũng có “kỹ năng” đọc bản vẽ khi chưa được đào tạo chuyên sâu về các kỹ năng đo vẽ hay đọc bản vẽ.

Kiểm sát viên trao đổi với Thẩm phán về kế hoạch xem xét thẩm định tại chỗ

Số liệu thống kê bắt đầu từ tháng 8/2022 (thời điểm sau khi ký kết Quy chế phối hợp) cho đến tháng 7/2025, Viện kiểm sát nhân dân TP. Quy Nhơn đã tham gia 110 cuộc xem xét thẩm định tại chỗ cùng Tòa án nhân dân TP. Quy Nhơn. Kế thừa tinh thần phối hợp này, hiện tại Tòa án nhân dân Khu vực 1 – Gia Lai vẫn tiếp tục mời Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 1, tỉnh Gia Lai tham gia các buổi xem xét thẩm định tại chỗ cùng Tòa án, Quý I/2026, Viện Kiểm sát nhân dân Khu vực 1 và Tòa án nhân dân Khu vực 1 – Gia Lai đã cùng tiến hành xem xét thẩm định tại chỗ 27 cuộc.

Việc phối hợp chặt chẽ với Tòa án ngay từ giai đoạn đầu trong hoạt động xem xét, thẩm định tại chỗ đã giúp Kiểm sát viên chủ động thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật tố tụng của Tòa án trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự. Thông qua sự phối hợp này, Kiểm sát viên đã có điều kiện tham gia trực tiếp việc xác định chính xác vị trí, ranh giới, diện tích thửa đất tranh chấp cũng như số lượng, tình trạng, đặc điểm các loại tài sản gắn liền với đất (nhà ở, công trình xây dựng, cây trồng, lối đi chung,…). Từ cơ sở chứng cứ thu thập được tại thực địa, Kiểm sát viên có góc nhìn toàn diện, khách quan về toàn bộ vụ án, đặc biệt trong các tranh chấp đất đai, nhà ở, tài sản trên đất, để đưa ra hướng giải quyết thấu tình đạt lý, đảm bảo đúng quy định của pháp luật cũng như quyền lợi của các đương sự, hạn chế sai sót dẫn đến án sửa nghiêm trọng hoặc án hủy có liên quan đến trách nhiệm của Kiểm sát viên.

 

Kiểm sát viên lắng nghe trình bày về nguồn gốc đất khi đi xem xét thẩm định

 

Thứ hai, có thể hòa giải việc giải quyết vụ án: tự thỏa thuận việc giải quyết vụ án, hoặc công nhận sự thỏa thuận tại tòa, hóa giải mâu thuẫn

 

Nhiều tranh chấp phát sinh từ sự thiếu hiểu biết pháp luật, vì “cái tôi” cá nhân quá lớn trong các mối quan hệ gia đình dẫn đến tình cảm gia đình sứt mẻ, đôi khi chỉ vì những tranh chấp dân sự nhưng dẫn đến những vi phạm về hình sự mà lẽ ra nếu các đương sự chịu lắng nghe, chịu nhường nhịn một chút thì sự việc đã không đi quá xa. Tại các cuộc xem xét thẩm định, Hội đồng xem xét nhất là Thẩm phán và Kiểm sát viên đã lồng ghép việc giải thích pháp luật, chịu khó hòa giải, động viên dựa trên những căn cứ, quy định pháp luật qua từng thời kỳ. Nhiều đương sự hiểu được vấn đề, chủ động tự thỏa thuận, thống nhất cách giải quyết và tự nguyện đến Tòa rút đơn khởi kiện, như thế đã giữ được tình cảm gia đình, dòng tộc. Cũng thông qua việc động viên hòa giải, các đương sự đã tìm được tiếng nói chung và thống nhất giải quyết bằng một Quyết định công nhận sự thỏa thuận tại Tòa án, điều này thể hiện vai trò của việc tham gia xem xét thẩm định tại chỗ bởi lẽ đó là căn cứ để Kiểm sát viên, Thẩm phán có định hướng sâu sát trong mỗi tranh chấp để vận dụng linh hoạt các phương pháp vận động, thuyết phục và định hướng trọng tâm khi giải quyết mỗi loại tranh chấp.

 

Toàn cảnh một buổi tham gia xem xét thẩm định tại chỗ

Bên cạnh đó, qua công tác này cũng phát sinh những khó khăn và cần kiến nghị sửa đổi Bộ luật tố tụng dân sự theo hướng quy định bắt buộc việc Kiểm sát viên tham gia xem xét thẩm định của Tòa án

Theo Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 thì Viện kiểm sát nhân dân không phải là thành phần bắt buộc tham gia cùng với Tòa án để kiểm sát việc tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ trong tố tụng dân sự. Hoạt động này do Thẩm phán chủ trì thực hiện trực tiếp, với sự tham gia bắt buộc của đại diện chính quyền địa phương hoặc cơ quan liên quan để đảm bảo tính khách quan, minh bạch. Việc Viện kiểm sát không trực tiếp tham gia kiểm sát việc xem xét, thẩm định tại chỗ đã gây khó khăn trong nghiên cứu hồ sơ và phát biểu ý kiến tại phiên tòa (đặc biệt với các vụ tranh chấp liên quan đến đất đai, bất động sản), pháp luật hiện hành chưa bổ sung quy định bắt buộc Viện kiểm sát tham gia hoạt động này. Kiểm sát viên chủ yếu thực hiện kiểm sát thông qua nghiên cứu Biên bản xem xét, thẩm định tại chỗ và bản vẽ của đơn vị đo đạc (là chứng cứ theo khoản 6 Điều 94 BLTTDS 2015) và các tài liệu khác trong hồ sơ vụ án dẫn đến lúng túng trong quá trình nghiên cứu, báo cáo đề xuất giải quyết vụ án.

Để khắc phục khó khăn đó, trên cơ sở cùng nhau phối hợp để giải quyết các vụ, việc dân sự, vụ án hành chính một cách nhanh chóng, hiệu quả, đảm bảo quy định pháp luật, từ năm 2022, Viện kiểm sát nhân dân TP. Quy Nhơn (nay là Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 1) đã ký kết Quy chế phối hợp với Toà án nhân dân thành phố Quy Nhơn (nay là Toà án nhân dân Khu vực 1) trong công tác giải quyết các vụ việc này, theo Quy chế, hai đơn vị đã thống nhất Viện kiểm sát tham gia cùng Tòa án xem xét thẩm định tại chỗ đối với những vụ, việc tranh chấp có liên quan đến đất đai, tài sản gắn liền với đất nhằm đảm bảo việc thu thập tài liệu, chứng cứ khách quan, đầy đủ, làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án đúng pháp luật. Tuy nhiên, quá trình thực hiện công tác phối hợp với Thẩm phán trong việc xem xét thẩm định chưa được đầy đủ, thường xuyên đã gây không ít khó khăn trong việc nghiên cứu, đề xuất giải quyết vụ án. Mặc dù đó không phải là chứng cứ duy nhất, nhưng nếu có sự phối hợp nhịp nhàng thì sẽ nâng cao chất lượng việc giải quyết đối với án dân sự nhất là các tranh chấp liên quan đến đất đai. Do vậy, rất cần thiết đề xuất sửa đổi bổ sung trong BLTTDS 2015 về thành phần tham gia xem xét thẩm định có sự hiện diện của Viện kiểm sát.

Việc chủ động phối hợp trong việc tham gia xem xét thẩm định thời gian qua giữa Viện Kiểm sát nhân dân Khu vực 1 với Tòa án nhân dân Khu vực 1, không chỉ nâng cao hiệu quả kiểm sát mà còn góp phần thúc đẩy giải quyết vụ việc dân sự kịp thời, đúng tiến độ, tăng cường mối quan hệ phối hợp góp phần hoàn thành tốt các chỉ tiêu, nhiệm vụ công tác của 02 cơ quan./.

Ngọc Phước – Viện KSND khu vực 1