Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội khóa XV về thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công, lợi ích của Nhà nước đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy lập pháp, từ cơ chế bảo vệ mang tính “thụ động” sang “chủ động”, nhằm bảo đảm công lý được thực thi một cách thực chất.

Trong thực tiễn quản lý nhà nước và đời sống xã hội, không ít trường hợp quyền dân sự của các chủ thể yếu thế như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn hoặc lợi ích công, lợi ích của Nhà nước trong các lĩnh vực đất đai, tài nguyên, môi trường, đầu tư công, tài sản công bị xâm phạm nhưng không được bảo vệ bằng con đường tố tụng dân sự. Đây là thực trạng kéo dài nhiều năm, đòi hỏi phải có cơ chế pháp lý phù hợp để khắc phục những “khoảng trống công lý” tồn tại trong thực tế.

Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố đan xen. Một mặt, các chủ thể bị xâm hại, nhất là các nhóm dễ bị tổn thương, thường không đủ năng lực nhận thức, điều kiện kinh tế hoặc khả năng tiếp cận pháp lý để tự mình khởi kiện. Mặt khác, trong một số trường hợp, dù pháp luật đã quy định trách nhiệm khởi kiện của cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền và trách nhiệm khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, song việc thực hiện trên thực tế còn hạn chế, thiếu kịp thời. Trong khi đó, nguyên tắc tự định đoạt là nguyên tắc nền tảng của tố tụng dân sự không phải lúc nào cũng đủ khả năng bảo vệ lợi ích chung, nhất là khi không có chủ thể đứng ra khởi kiện.

Từ yêu cầu khách quan đó, việc Quốc hội thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 được xem là bước ngoặt quan trọng trong tư duy lập pháp về tố tụng dân sự. Lần đầu tiên, pháp luật ghi nhận vai trò khởi kiện trực tiếp của Viện KSND trong lĩnh vực dân sự, với phạm vi và điều kiện được thiết kế chặt chẽ, có kiểm soát. Theo đó, Viện kiểm sát chỉ thực hiện quyền khởi kiện trong hai nhóm trường hợp đặc thù: Bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công, lợi ích của Nhà nước trong các lĩnh vực trọng yếu. Cách tiếp cận này thể hiện sự cân bằng hài hòa giữa việc tôn trọng quyền tự định đoạt và yêu cầu tăng cường vai trò của Nhà nước trong bảo vệ lợi ích chung.

Để bảo đảm tính khả thi của Nghị quyết số 205/2025/QH15, Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT đã cụ thể hóa toàn diện cơ chế tổ chức thực hiện, từ tiếp nhận thông tin, xác minh, thu thập chứng cứ đến việc khởi kiện và tham gia tố tụng. Đáng chú ý, Thông tư đã mở rộng và xã hội hóa nguồn thông tin, bao gồm kết luận thanh tra, kiểm toán; thông tin từ cơ quan quản lý nhà nước; phản ánh, kiến nghị của Mặt trận Tổ quốc, báo chí và Nhân dân. Đồng thời, Thông tư xác lập rõ trách nhiệm cung cấp thông tin của các cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm toán khi phát hiện hành vi xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương mà chưa được xử lý triệt để, qua đó khẳng định vai trò trung tâm của Viện kiểm sát trong việc tiếp nhận, tổng hợp, đánh giá và quyết định việc khởi kiện.

Mặc dù tỉnh Gia Lai không thuộc sáu địa phương được lựa chọn thí điểm, song Viện KSND tỉnh Gia Lai đã sớm xác định đây là chủ trương lớn, có tác động lâu dài, cần được chuẩn bị chủ động. Trên cơ sở đó, Viện KSND tỉnh Gia Lai đã ban hành Công văn số 134/CV-VKS nhằm thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành trong việc cung cấp thông tin về các vụ việc dân sự có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công. Công văn được gửi đến các cơ quan trọng yếu của tỉnh như Ban Nội chính Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh, Tòa án nhân dân tỉnh, Công an tỉnh, Cục Thi hành án dân sự tỉnh…, qua đó xác định rõ lĩnh vực cần bảo vệ, trách nhiệm cung cấp thông tin và tăng cường sự phối hợp liên ngành.

 

Viện KSND tỉnh Gia Lai đa dạng hóa các kênh tiếp nhận thông tin, tạo điều kiện để cơ quan, tổ chức và Nhân dân phản ánh các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công trên Trang thông tin điện tử Viện KSND tỉnh Gia Lai

Viện KSND tỉnh Gia Lai đã mở chuyên mục tiếp nhận thông tin trên Trang thông tin điện tử của Viện KSND tỉnh Gia Lai đa dạng hóa các kênh tiếp nhận theo đúng tinh thần của Thông tư liên tịch số 09, Công văn số 01/VKSTC-VP ngày 03/01/2026 của Viện KSND tối cao về việc thiết lập các hình thức tiếp nhận thông tin vụ án dân sự công ích.

Thực hiện chỉ đạo của Lãnh đạo Viện, Phòng 9 Viện KSND tỉnh Gia Lai được giao làm đầu mối tham mưu, hướng dẫn triển khai thống nhất trong toàn tỉnh; Phòng 9 yêu cầu Viện KSND các khu vực tổ chức quán triệt sâu rộng nội dung Nghị quyết số 205 và Thông tư liên tịch số 09, Hướng dẫn số 42/HD-VKSTC của Viện KSND tối cao về quy trình khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công trong Ngành KSND trong thời gian thực hiện thí điểm; chủ động phối hợp với chính quyền cơ sở, nhất là Ủy ban nhân dân cấp xã, nhằm phát hiện sớm các vụ việc ngay từ cơ sở và kịp thời báo cáo để tổng hợp, tham mưu xử lý theo thẩm quyền.

Thực tiễn chuẩn bị triển khai cho thấy, dù không thuộc địa phương thí điểm, nhưng với tinh thần trách nhiệm và cách tiếp cận chủ động, Viện KSND tỉnh Gia Lai đã từng bước xây dựng nền tảng cần thiết. Đây là tiền đề quan trọng để khi chính sách được mở rộng áp dụng, hoạt động khởi kiện vụ án dân sự công ích sẽ được triển khai đồng bộ, thực chất, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích chung của xã hội./.

Hàn Yên - Phòng 9