Ông bà ta thường nói: “Anh em như thể tay chân, rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần”, đó là muốn nói đến tình cảm thân thiết, gắn bó giữa anh em ruột thịt, được sinh ra và nuôi dưỡng trong một tổ ấm gia đình. Thế nhưng chỉ vì một tấc đất mà mất đi cả tình thân; chỉ vì một tấc đất mà anh em xung đột, cả gia đình dẫn nhau ra Tòa án giải quyết từ đó để lại những hệ lụy nặng nề, hằn sâu những vết nứt tình cảm, sự chia cắt tình thân, đổ vỡ sự đoàn kết trong mái ấm gia đình, nơi đã từng gắn bó, đầy ắp yêu thương.

Phiên tòa dân sự

 

Anh em ruột và những vết rạn nứt, nguyên nhân và hậu quả

Trong xã hội hiện đại, đất đai không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là tài sản có giá trị kinh tế rất lớn. Khi kinh tế phát triển, đô thị hóa ngày càng mở rộng, biến những mảnh vườn, thửa ruộng thành những khu đất có giá trị cao thì đồng thời có nhiều căn nhà, mảnh đất vốn là nơi gắn bó ký ức gia đình, công sức của cha ông để lại, nơi từng là biểu tượng của sự sum vầy lại trở thành nguồn cơn của sự chia rẽ tình thân, những cuộc tranh giành đau lòng châm ngòi cho cuộc chiến pháp lý dai dẳng. Qua thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự của tòa án, nhiều vụ tranh chấp bắt nguồn từ việc cha mẹ qua đời nhưng không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp hay chỉ là những lời hứa chứa đựng một lòng tin về tình thân. Ban đầu, mảnh đất của cha mẹ để lại, được một trong những người con đứng tên quản lý, sử dụng để ở hoặc canh tác. Khi giá trị đất đai tăng cao, các anh chị em khác yêu cầu chia thừa kế, dẫn đến mâu thuẫn gay gắt. Không hòa giải được, anh em phải dẫn nhau ra Tòa án để đối chất, cung cấp chứng cứ để bảo vệ quyền lợi của mình. Có trường hợp người đang sử dụng đất cho rằng mình có công chăm sóc cha mẹ, trông coi đất đai nên phải được hưởng phần lớn; trong khi những người còn lại khẳng định quyền thừa kế ngang nhau theo quy định pháp luật. Từ tranh chấp dân sự, mối quan hệ huyết thống bị đẩy đến bờ vực đổ vỡ. Thực tế cho thấy, không ít gia đình từng sống hòa thuận, yêu thương nhau, nhưng chỉ vì vấn đề phân chia tài sản nhất là liên quan đến đất đai mà mối quan hệ anh em trở nên căng thẳng. Từ những lời qua tiếng lại ban đầu, mâu thuẫn dần leo thang thành cãi vã, kiện tụng, từ mặt nhau. Có người chỉ vì vài mét đất mà sẵn sàng phủ nhận công lao nuôi dưỡng của cha mẹ, sẵn sàng làm tổn thương tình ruột thịt vốn được xem là thiêng liêng nhất. Di sản của cha mẹ ông bà để lại không chỉ là giá trị vật chất mà còn chứa đựng bao tình yêu thương nhưng giờ lại trở thành “chiến trường không tiếng súng”, “máu mủ” dần khô cạn theo những phiên tòa.

Nguyên nhân của thực trạng này trước hết là do đất đai ngày càng có giá trị,  một mảnh đất có thể đổi lấy số tiền đủ để xây nhà, kinh doanh hay đổi đời nên lòng tham dễ nảy sinh. Bên cạnh đó, nhiều gia đình không có di chúc rõ ràng, việc phân chia tài sản chỉ dựa trên lời nói truyền miệng, dẫn đến cách hiểu khác nhau giữa các anh em. Sự thiếu minh bạch, cộng với tác động của vợ chồng, con cái và các mối quan hệ bên ngoài, càng khiến mâu thuẫn trở nên phức tạp. Bên cạnh đó, nhận thức pháp luật của người dân còn hạn chế, chủ yếu dựa vào “lòng tin” nên khi bị ảnh hưởng đến lợi ích cá nhân, họ sẽ không có căn cứ để chứng minh, không còn đối thoại cảm thông, sẻ chia cùng nhau nữa mà xem pháp luật như giải pháp cuối cùng.

Hệ quả của việc tranh giành đất đai giữa anh em ruột không chỉ dừng lại ở mất mát về tài sản mà còn để lại những tổn thương lâu dài. Tình cảm gia đình rạn nứt, con cháu lớn lên trong môi trường đầy xung đột, sự kính trọng đối với tổ tiên và giá trị đạo đức truyền thống dần phai nhạt.

 

Góc nhìn pháp lý của những người tiến hành tố tụng và bài học đặt ra “Đừng vì tấc mà đánh mất tình thân”

Dưới góc độ pháp luật, đất đai là tài sản được Nhà nước bảo hộ, việc phân chia phải tuân theo quy định cụ thể. Khi người để lại di sản mất mà không để lại di chúc hợp pháp, mảnh đất sẽ được chia thừa kế theo pháp luật, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (gồm cha, mẹ, vợ/chồng, con) có quyền ngang nhau. Việc một người ở lại quản lý, canh tác hay trông coi không đồng nghĩa với việc được toàn quyền sở hữu, trừ khi có thỏa thuận rõ ràng hoặc căn cứ pháp lý. Ngược lại, nếu có di chúc hợp pháp, việc phân chia sẽ căn cứ vào ý chí của người để lại tài sản. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều gia đình không lập di chúc hoặc di chúc không rõ ràng, không được công chứng, tin vào “cái tình máu mủ”, dẫn đến tranh chấp kéo dài. Pháp luật có thể phân xử đúng – sai, nhưng không thể hàn gắn được tình cảm gia đình đã rạn nứt. Dù bản án có thấu tình đạt lý đến đâu thì chắc hẳn rằng vẫn còn đọng lại những vết rạn nứt về tình thân khó phai mờ trong lòng mỗi người.

Từ những câu chuyện thực tế và quy định pháp luật, có thể thấy rằng tranh chấp di sản thừa kế về đất đai giữa cha mẹ với con, giữa anh chị em ruột không chỉ là vấn đề pháp lý, mà còn là vấn đề đạo đức và văn hóa gia đình. Khi pháp luật phải can thiệp vào mối quan hệ ruột thịt, đó không chỉ là sựthất bại của một gia đình, mà còn là lời cảnh tỉnh cho xã hội về giá trị thật sự của hai chữ tình thân. Để hạn chế những bi kịch không đáng có, các cơ quan có liên quan đến lĩnh vực đất đai cần thận trọng hơn trong việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho người dân, nhất là những thửa đất do người đã chết để lại; làm tốt công tác hòa giải tại cơ sở để tránh vụ việc tranh chấp liên quan đến đất đai trở nên phức tạp, kéo dài. Bên cạnh đó, cần nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân, nhất là pháp luật về đất đai như cha mẹ cần có sự rõ ràng, minh bạch trong việc tặng cho, lập di chúc; các con cần tôn trọng ý chí của người đã khuất…bởi nếu người dân nhận thức đúng về pháp luật đất đai, tuân thủ đúng pháp luật thì sẽ hạn chế được việc tranh chấp, khiếu kiện từ đó sẽ giữ trọn được chữ “tình thân”./.

Quốc Vương – Viện KSND khu vực 5