Có những mảnh đất trong cuộc đời không chỉ được tính bằng mét vuông mà nó còn được đó bằng thước đo tình cảm. Điều đó được thể hiện rõ ràng nhất khi mà mảnh đất ông bà để lại, nơi từng có một mái nhà, một hàng cau, một giếng nước; nơi những người cùng chung huyết thống đã từng gọi nhau bằng hai tiếng anh em cho đến ngày chính mảnh đất ấy trở thành nguyên nhân của những lá đơn, những cuộc tranh luận và cả những phiên tòa kéo dài dai dẳng.
Người này cho rằng mình có phần, người kia khẳng định đó là tài sản của mình, tình cảm rạn nứt hay chính là do những hiện vật ngoài thân ấy khiến cho những người chung một cha mẹ vẫn sẵn sàng quay lưng. Những chuyện tưởng như đã rõ ràng từ bao đời, khi đặt lên bàn cân của pháp luật, lại trở nên phức tạp bởi giấy tờ, thời gian, lời khai và những ký ức giữa các thế hệ, mỗi người nhớ một cách khác nhau.
Toàn cảnh phiên tòa rút kinh nghiệm xét xử vụ án
Vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất và yêu cầu chia di sản thừa kế, chia tài sản chung đối với thửa đất có nguồn gốc do ông bà để lại cho cụ Phạm Y; sau khi cụ Y chết không để lại di chúc, các con trong gia đình cùng quản lý, sử dụng và xây dựng nhà từ đường, tất cả đều được ghi tên vào gia phả họ tộc và được treo trang trọng tại nhà từ đường. Ngày 02/10/2014, gia tộc họ Phạm lập biên bản thỏa thuận phân chia đất cho các thành viên và dành một phần diện tích làm nhà từ đường. Nguyên đơn ông Phạm Th cho rằng bà Nguyễn Thị N và ông Phạm Văn T sử dụng đất vượt quá phần được phân chia nên khởi kiện yêu cầu trả lại các phần đất lấn chiếm. Sau đó, ông Th bổ sung yêu cầu chia thừa kế nhà, đất tại thửa đất số 200 theo quy định pháp luật, xin nhận hiện vật và thanh toán lại giá trị cho các đồng thừa kế khác.
Bị đơn ông Phạm Văn T và bà Nguyễn Thị N không đồng ý với yêu cầu khởi kiện, cho rằng toàn bộ thửa đất do ông Phạm Ngọc L quản lý, sử dụng và là di sản do ông L để lại; đồng thời không công nhận giá trị Biên bản thỏa thuận ngày 02/10/2014.
Những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quan điểm khác nhau theo 2 hướng, thứ nhất theo phía nguyên đơn là đất ông bà để lại và yêu cầu chia thừa kế, thứ 2 là do ông Phạm Ngọc L đứng tên kê khai nên được toàn quyền sử dụng. Vụ án phát sinh từ năm 2022, đa dạng quan hệ tranh chấp, đông người tham gia tố tụng (42 người) gồm nhiều thế hệ, ông, bà, cháu chắt, có Luật sư tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đương sự. Trải qua thời gian dài Tòa án mới có thể thu thập được đầy đủ tài liệu chứng cứ, đưa đầy đủ người tham gia tố tụng và thực hiện việc xem xét, thẩm định giá để làm căn cứ giải quyết.
Kiểm sát viên phát biểu quan điểm giải quyết vụ án
Tại phần tranh tụng, các bên tranh luận quyết liệt về nguồn gốc thửa đất và giá trị pháp lý của Biên bản họp gia tộc họ Phạm ngày 02/10/2014. Trên cơ sở tài liệu, chứng cứ và kết quả tranh tụng, đại diện Viện kiểm sát đã phân tích, làm rõ nguồn gốc đất là di sản của ông Phạm Y, bà Nguyễn Thị D; biên bản họp gia tộc năm 2014 không có giá trị pháp lý để làm căn cứ phân chia quyền sử dụng đất; xác định yêu cầu chia thừa kế của ông Phạm Th là có căn cứ chấp nhận; đồng thời lồng ghép việc giải thích cho các đương sự hiểu về việc người đứng tên kê khai chỉ là ghi nhận việc người đó đang quản lý, sử dụng chứ không đồng nghĩa là có toàn quyền sở hữu, giải thích về việc áp dụng thời hiệu chia thừa kế, diện tích tối thiểu để tách thửa theo quy định… Kết thúc tranh luận, đại diện Viện kiểm sát đề nghị chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, chia di sản thừa kế theo pháp luật, có xem xét công sức quản lý, tôn tạo di sản của ông Phạm Ngọc L (người đứng tên kê khai) và giải quyết giá trị chênh lệch giữa các đồng thừa kế. Quan điểm của Viện kiểm sát được Hội đồng xét xử chấp nhận.
Đây cũng là vụ án được lựa chọn làm phiên tòa rút kinh nghiệm, số hóa hồ sơ theo đúng hướng dẫn của Viện KSND tối cao. Vụ án rồi sẽ khép lại, pháp luật cần phải phân định đúng – sai, quyền và nghĩa vụ của mỗi người. Nhưng phía sau một bản án, đôi khi còn có một điều mà pháp luật không thể phán quyết: làm thế nào để những người cùng một dòng máu có thể nhìn lại nhau mà không còn oán trách.Có lẽ, trong những câu chuyện như thế, điều đáng quý nhất không phải là giành được phần đất lớn hơn, mà là biết dừng lại đúng lúc để giữ lấy phần tình nghĩa còn lại.Bởi đất có thể chia thành từng thửa, từng phần, tài sản có thể định giá bằng tiền.Nhưng tình thân một khi đã được định giá và đưa lên bàn cân thì không phải lúc nào cũng có thể được chia lại một cách trọn vẹn./.
Ngọc Thanh – Viện KSND khu vực 1
