Trong tiến trình cải cách tư pháp, việc bảo vệ quyền dân sự cho các nhóm yếu thế và lợi ích Nhà nước luôn là ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, thực tiễn tồn tại một "khoảng trống" khi nhiều vi phạm đối với trẻ em, người khuyết tật hay xâm phạm tài sản công bị bỏ ngỏ do chủ thể không có khả năng hoặc điều kiện khởi kiện. Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội không chỉ là một văn bản thí điểm, mà là một bước ngoặt thay đổi tư duy từ "kiểm sát thụ động" sang "khởi kiện chủ động", khẳng định bản chất nhân văn và vai trò bảo vệ công lý của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND).

Ảnh nguồn internet: Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 - cơ sở pháp lý quan trọng để Viện kiểm sát chủ động khởi kiện bảo vệ lợi ích công và nhóm yếu thế

Trong thực tiễn đời sống xã hội, không ít trường hợp quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn hoặc lợi ích công, lợi ích của Nhà nước trong các lĩnh vực đất đai, tài nguyên, môi trường, đầu tư công, tài sản công bị xâm phạm nhưng không được bảo vệ kịp thời thông qua con đường tố tụng dân sự.

 

Ảnh nguồn internet: Nhóm chủ thể dễ bị tổn thương tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn là đối tượng được Nghị quyết số 205/2025/QH15 hướng tới bảo vệ

Nguyên nhân của thực trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố. Trước hết, các chủ thể bị xâm hại thường không đủ năng lực nhận thức, điều kiện kinh tế hoặc khả năng tiếp cận pháp luật để tự mình khởi kiện. Bên cạnh đó, mặc dù pháp luật đã giao trách nhiệm khởi kiện cho một số cơ quan, tổ chức, cá nhân trong những trường hợp nhất định nhằm bảo vệ lợi ích công hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, song việc thực hiện trên thực tế còn hạn chế, thiếu đồng bộ và chưa kịp thời. Trong bối cảnh đó, nguyên tắc tự định đoạt của tố tụng dân sự không phải lúc nào cũng bảo đảm được hiệu quả bảo vệ lợi ích chung khi không có chủ thể đại diện phù hợp đứng ra khởi kiện. Thực tiễn nêu trên đặt ra yêu cầu phải có cơ chế pháp lý cho phép Nhà nước, thông qua một thiết chế tư pháp có đủ thẩm quyền và trách nhiệm, chủ động tham gia bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của nhóm yếu thế.

Ngày 24/6/2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 về thí điểm Viện KSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công, lợi ích của Nhà nước. Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy lập pháp về tố tụng dân sự, đồng thời khẳng định rõ hơn vai trò của Viện KSND trong bảo vệ công lý, quyền con người và lợi ích chung của xã hội. Theo Nghị quyết số 205, Viện kiểm sát chỉ thực hiện quyền khởi kiện trong những trường hợp đặc thù, với phạm vi và điều kiện được thiết kế chặt chẽ, có cơ chế kiểm soát cụ thể. Việc giới hạn quyền khởi kiện vào hai nhóm trường hợp nêu trên thể hiện sự cân bằng hợp lý giữa việc tôn trọng nguyên tắc tự định đoạt của đương sự và yêu cầu tăng cường vai trò của Nhà nước trong bảo vệ lợi ích công, khắc phục những “khoảng trống công lý” tồn tại trong thực tiễn.

Để bảo đảm Nghị quyết số 205/2025/QH15 được triển khai thống nhất và hiệu quả, Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT đã cụ thể hóa toàn diện quy trình khởi kiện vụ án dân sự của Viện KSND, từ tiếp nhận thông tin, xác minh, thu thập chứng cứ đến việc khởi kiện và tham gia tố tụng. Một điểm đáng chú ý là Thông tư đã mở rộng và xã hội hóa các nguồn thông tin làm căn cứ xem xét việc khởi kiện, bao gồm kết luận thanh tra, kiểm toán; thông tin từ cơ quan quản lý nhà nước; phản ánh, kiến nghị của Mặt trận Tổ quốc, cơ quan báo chí và Nhân dân. Đồng thời, Thông tư cũng xác lập trách nhiệm cung cấp thông tin của các cơ quan thanh tra, kiểm tra, kiểm toán khi phát hiện hành vi xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương mà chưa được xử lý triệt để, qua đó xác định rõ vai trò trung tâm của Viện kiểm sát trong việc tiếp nhận, tổng hợp, đánh giá và quyết định việc khởi kiện.

 

Viện KSND tỉnh Gia Lai tăng cường phối hợp liên ngành, chủ động chuẩn bị các điều kiện để triển khai hiệu quả cơ chế khởi kiện bảo vệ lợi ích công

Mặc dù không thuộc các địa phương được lựa chọn thí điểm theo Nghị quyết số 205/2025/QH15, Viện KSND tỉnh Gia Lai đã sớm xác định đây là chủ trương lớn, có ý nghĩa lâu dài đối với hoạt động của Ngành KSND. Trên cơ sở đó, Viện KSND tỉnh Gia Lai đã chủ động triển khai nhiều giải pháp chuẩn bị nhằm từng bước hình thành cơ chế phối hợp và tổ chức thực hiện khi chính sách được mở rộng áp dụng.

Cụ thể, Viện KSND tỉnh Gia Lai đã ban hành Công văn số 134/CV-VKS để thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành trong việc cung cấp thông tin về các vụ việc dân sự có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công. Thông qua cơ chế này, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan trong việc phát hiện, cung cấp thông tin được xác định rõ ràng hơn, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp trong bảo vệ lợi ích công.

Viện KSND tỉnh Gia Lai đa dạng hóa các kênh tiếp nhận thông tin, tạo điều kiện để cơ quan, tổ chức và Nhân dân phản ánh các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công trên Trang thông tin điện tử Viện KSND tỉnh Gia Lai

Viện KSND tỉnh Gia Lai đã đa dạng hóa các kênh tiếp nhận thông tin theo đúng tinh thần của Thông tư liên tịch số 09 và chỉ đạo của Viện KSND tối cao, trong đó thiết lập chuyên mục tiếp nhận thông tin trên Trang thông tin điện tử của Viện KSND tỉnh. Đây là kênh quan trọng để cơ quan, tổ chức và Nhân dân phản ánh các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương.

Đồng chí Nguyễn Thị Thanh Bình - Trưởng phòng Phòng 9 triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15, Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT trong toàn ngành KSND tỉnh Gia Lai

Thực hiện sự phân công của Lãnh đạo Viện, Phòng 9 Viện KSND tỉnh Gia Lai được giao làm đầu mối tham mưu, hướng dẫn triển khai thống nhất trong toàn tỉnh; tổ chức quán triệt nội dung Nghị quyết số 205/2025/QH15, Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT và các văn bản hướng dẫn của Viện KSND tối cao; đồng thời tăng cường phối hợp với chính quyền cơ sở, nhất là Ủy ban nhân dân cấp xã, nhằm phát hiện sớm các vụ việc ngay từ cơ sở để kịp thời tổng hợp, tham mưu xử lý theo thẩm quyền.

Từ thực tiễn chuẩn bị triển khai cho thấy, việc chủ động nghiên cứu, quán triệt và xây dựng cơ chế tổ chức thực hiện của Viện KSND tỉnh Gia Lai không chỉ mang ý nghĩa trước mắt mà còn là sự chuẩn bị cần thiết về tư duy, tổ chức và nghiệp vụ. Đây là tiền đề quan trọng để khi cơ chế khởi kiện vụ án dân sự của Viện kiểm sát được áp dụng rộng rãi, hoạt động bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương sẽ được thực hiện một cách đồng bộ, hiệu quả và đúng pháp luật./.

Hàn Yên - Phòng 9