Trong tiến trình hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, việc làm rõ và chuẩn hóa việc áp dụng các quy định pháp luật luôn là một nhiệm vụ trọng tâm. Mới đây, ngày 30/9/2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự. Trong đó, việc làm rõ các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 2 Điều 51 BLHS đã mang đến những tác động tích cực, góp phần nâng cao tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong hoạt động xét xử.

Khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định về các tình tiết giảm nhẹ khác, cho phép Tòa án xem xét những yếu tố chưa được liệt kê tại khoản 1 nhưng thể hiện sự ăn năn, hối cải, khả năng cải tạo hoặc những hoàn cảnh đặc biệt cần được cân nhắc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Đây được xem là một “cửa sổ” pháp lý quan trọng, thể hiện tính linh hoạt và nhân đạo của chính sách hình sự, tạo điều kiện để việc lượng hình phù hợp với đặc điểm từng vụ án, tránh áp dụng cứng nhắc, máy móc. Tuy nhiên, cũng chính vì mang tính chất “mở”, quy định này trong thực tiễn đôi khi gây khó khăn cho cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xác định phạm vi và nội hàm của tình tiết giảm nhẹ, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và vận dụng giữa các địa phương và các cấp xét xử.

Trước đây, Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 04/8/2000 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn và liệt kê một số trường hợp được xác định là “các tình tiết giảm nhẹ khác” trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Tuy nhiên, kể từ khi văn bản này hết hiệu lực vào năm 2021, quá trình giải quyết các vụ án hình sự đã phát sinh không ít khó khăn, lúng túng do thiếu căn cứ hướng dẫn cụ thể, thống nhất. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải ban hành một văn bản mới nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý và bảo đảm áp dụng pháp luật đồng đều giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP được ban hành với nội dung trọng tâm là làm rõ cách hiểu, tiêu chí và phương thức áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự. Việc hướng dẫn cụ thể này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng xét xử mà còn tăng cường tính công bằng, minh bạch và thuyết phục trong việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội.

Có thể khẳng định rằng Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP được ban hành trong bối cảnh hết sức cần thiết, kịp thời khắc phục khoảng trống pháp lý phát sinh sau khi các văn bản hướng dẫn trước đây đã hết hiệu lực hoặc không còn phù hợp với thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự hiện nay. Nghị quyết đã hệ thống hóa, làm rõ và chuẩn hóa phương pháp nhận diện, đánh giá và áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, qua đó tạo ra cơ sở pháp lý thống nhất, minh bạch cho hoạt động xét xử.

Việc ban hành Nghị quyết không chỉ giúp hệ thống Tòa án các cấp có căn cứ cụ thể, rõ ràng để áp dụng pháp luật một cách thống nhất, hạn chế tình trạng nhận thức và vận dụng không đồng đều giữa các địa phương mà còn hỗ trợ hiệu quả cho Viện kiểm sát trong quá trình thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử. Trên cơ sở các quy định và hướng dẫn của Nghị quyết, Kiểm sát viên có điều kiện đánh giá toàn diện hơn về nhân thân người phạm tội, mức độ nguy hiểm của hành vi, cũng như các yếu tố nhân đạo cần được xem xét khi đề xuất mức hình phạt.

Qua đó, việc quyết định hình phạt trong từng vụ án được bảo đảm sát đúng, công bằng, khách quan và có tính thuyết phục cao hơn, hạn chế tối đa tình trạng áp dụng tùy nghi hoặc thiếu nhất quán. Đồng thời, Nghị quyết cũng thể hiện rõ quan điểm xuyên suốt của chính sách hình sự nước ta là kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh của pháp luật với tính nhân đạo, giáo dục và phòng ngừa chung. Thông qua việc áp dụng thống nhất các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, Nghị quyết góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào hoạt động tư pháp, khẳng định vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ công lý, quyền con người và trật tự an toàn xã hội./.

Hoàng Ly – Phòng 7