Luật Thi hành án dân sự (THADS) năm 2025, gồm 05 Chương, 116 Điều, được Quốc hội thông qua ngày 05/12/2025, có hiệu lực từ 01/7/2026 (trong đó một số quy định về chuyển đổi số có hiệu lực từ 20/01/2026), đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng nhằm khắc phục những hạn chế, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn tổ chức THADS và kiểm sát THADS thời gian qua. Với nhiều điểm mới đáng chú ý liên quan đến xử lý án tồn đọng, quản lý và bảo quản vật chứng, đẩy mạnh chuyển đổi số, cũng như xã hội hóa một số hoạt động thi hành án… Luật THADS mới đã đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực này. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phân tích, làm rõ một số nội dung đổi mới tiêu biểu của Luật, qua đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm sát hoạt động tư pháp trong giai đoạn tới.

 

(1) Quy định về việc gửi lại yêu cầu thi hành án – bước điều chỉnh quan trọng nhằm khắc phục tình trạng án tồn kéo dài

Luật THADS năm 2025 đã bổ sung cơ chế gửi lại yêu cầu thi hành án. Việc thiếu vắng cơ chế này trong pháp luật trước đây dẫn đến thực trạng nhiều vụ việc chưa có điều kiện thi hành kéo dài nhiều năm, gây áp lực lớn về nhân lực, chi phí và làm gia tăng án tồn đọng. Theo đó, tại khoản 4 Điều 38 đã bổ sung quy định hết thời hạn 02 năm kể từ ngày có quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án và đã xác minh định kỳ theo khoản 3 Điều 38 mà không có thông tin mới về điều kiện thi hành án của người phải thi hành án thì cơ quan thi hành án dân sự gửi lại yêu cầu thi hành án. Đương sự có quyền yêu cầu cơ quan THADS thi hành án trở lại khi người phải thi hành án có điều kiện thi hành hoặc có quyền yêu cầu văn phòng THADS thi hành án theo quy định tại Điều 31 Luật THADS năm 2025. 

(2) Quy định về bảo quản vật chứng 

Khoản 1 Điều 114 Luật THADS năm 2025 đã thiết lập cơ chế thống nhất về bảo quản vật chứng theo hướng duy trì việc lưu giữ vật chứng tại kho của các cơ quan có chức năng bảo vệ chuyên trách như Công an nhân dân, Quân đội nhân dân hoặc cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra cho đến khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. So với cách tiếp cận trước đây, quy định này thể hiện sự thay đổi rõ rệt trong tư duy tổ chức thi hành án, chuyển trọng tâm từ việc “luân chuyển vật chứng” sang “ổn định nơi lưu giữ”.

Việc hạn chế di chuyển vật chứng qua nhiều hệ thống kho khác nhau không chỉ giúp giảm chi phí mà còn góp phần kiểm soát rủi ro phát sinh trong quá trình bảo quản, nhất là nguy cơ mất mát, hư hỏng hoặc xâm hại vật chứng.  

(3) Đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác THADS 

Luật THADS năm 2025 đã cụ thể hóa chủ trương đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia bằng việc xây dựng một khung pháp lý tương đối đầy đủ cho việc ứng dụng công nghệ thông tin trong toàn bộ quy trình THADS. Khác với các quy định mang tính định hướng trước đây, Luật mới đã xác lập rõ nguyên tắc, phương thức và giá trị pháp lý của việc thực hiện thủ tục thi hành án trên môi trường số. Theo quy định tại Điều 5 Luật THADS năm 2025, Cơ sở dữ liệu THADS do Bộ Tư pháp quản lý, được kết nối, chia sẻ với Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia và các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành khác để phục vụ hoạt động thi hành án. Cơ quan THADS và Văn phòng THADS có trách nhiệm bảo đảm an ninh mạng, an toàn và bảo mật dữ liệu theo quy định pháp luật. Thủ tục THADS được thực hiện trực tiếp hoặc trên môi trường số; hồ sơ, tài liệu điện tử được ký số, lưu trữ, chia sẻ và có giá trị pháp lý tương đương hồ sơ giấy (trừ trường hợp pháp luật quy định khác)… 

(4) Cơ chế xử lý tiền tạm thu tồn đọng 

Khoản 4 Điều 57 Luật THADS năm 2025 đã bổ sung quy định xử lý đối với các khoản tiền tạm thu bị tồn đọng trong thời gian dài nhưng chưa có căn cứ để xử lý do thiếu bản án, quyết định của Tòa án. Theo đó, đối với khoản tiền đã tạm thu trước khi có bản án, quyết định của Tòa án mà sau 05 năm kể từ ngày tạm thu không nhận được bản án, quyết định của Tòa án thì cơ quan THADS thực hiện thủ tục sung công. Sau khi sung công, trường hợp nhận được bản án, quyết định của Tòa án thì cơ quan THADS thực hiện thoái thu theo quy định của pháp luật để thi hành theo nội dung bản án, quyết định. Đối với khoản tiền đã tạm thu nhưng đến ngày 01 tháng 7 năm 2026 mà cơ quan THADS vẫn chưa nhận được bản án, quyết định thì được xử lý theo quy định tại khoản 4 Điều 57 Luật THADS năm 2025.

Quy định này thể hiện rõ quan điểm chống lãng phí, nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, đồng thời khắc phục tình trạng “treo” nguồn lực trong thời gian dài mà không được đưa vào sử dụng. Quy định mới vẫn bảo đảm tính linh hoạt khi cho phép thực hiện thoái thu trong trường hợp sau đó có bản án, quyết định của Tòa án làm phát sinh nghĩa vụ thi hành án. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm kỷ cương tài chính, vừa không làm ảnh hưởng đến việc thực thi bản án khi có căn cứ pháp lý đầy đủ, qua đó hài hòa lợi ích của Nhà nước và quyền lợi của các chủ thể liên quan. 

(5) Đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian tổ chức thi hành án 

Một trong những định hướng xuyên suốt của Luật THADS năm 2025 là cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực thi hành án, tập trung vào việc giảm bớt các khâu trung gian, rút ngắn thời gian xử lý và tiết kiệm chi phí cho Nhà nước và người dân. Các quy định về thông báo thi hành án trên môi trường số là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận này, đặc biệt phù hợp với các vụ việc có số lượng đương sự lớn hoặc phạm vi ảnh hưởng rộng.

Luật cũng trao cho cơ quan THADS quyền chủ động ra quyết định thi hành án đối với khoản bồi thường đã được thu trong giai đoạn tố tụng, thay vì phải chờ yêu cầu của người được thi hành án như trước đây. Quy định này giúp đẩy nhanh quá trình thi hành án, tránh phát sinh thủ tục hình thức và bảo đảm quyền lợi của người được thi hành án một cách kịp thời.

Bên cạnh đó, việc sửa đổi quy định về thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo hướng gọn nhẹ, linh hoạt hơn đã đáp ứng yêu cầu thực tiễn về tính khẩn trương và hiệu quả của loại quyết định này. 

(6) Văn phòng THADS và Thừa hành viên – bước đi mới trong xã hội hóa hoạt động THADS 

Luật THADS năm 2025 đã bổ sung nhiều quy định điều chỉnh tổ chức và hoạt động của Thừa hành viên và Văn phòng THADS, thể hiện rõ định hướng tiếp tục xã hội hóa một số hoạt động thi hành án theo các nghị quyết của Đảng. Việc đổi tên từ Thừa phát lại sang Thừa hành viên và từ Văn phòng Thừa phát lại sang Văn phòng THADS không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật lập pháp, mà còn giúp làm rõ hơn phạm vi, tính chất hoạt động của các chủ thể này trong hệ thống thi hành án.

Luật xác định rõ ranh giới thẩm quyền giữa cơ quan THADS nhà nước và Văn phòng THADS, theo đó Văn phòng THADS chỉ tổ chức thi hành án theo yêu cầu của đương sự; không có thẩm quyền tổ chức thi hành các vụ việc thi hành án chủ động. Cách phân định này nhằm bảo đảm vai trò chủ đạo của Nhà nước trong những lĩnh vực then chốt, đồng thời phát huy tính linh hoạt của mô hình xã hội hóa.

Đáng chú ý, Luật tiếp tục kế thừa các nhiệm vụ đã được giao cho Thừa phát lại theo pháp luật hiện hành, đồng thời mở rộng thêm một số thẩm quyền mới nhằm tăng tính chủ động trong việc bảo đảm thi hành án, như đề nghị áp dụng các biện pháp phong tỏa, tạm dừng giao dịch hoặc ngăn chặn việc chuyển dịch tài sản. Đây là bước hoàn thiện quan trọng, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc phát triển mô hình Thừa hành viên trong giai đoạn tới. 

(7) Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát đối với vụ việc thi hành án đã kết thúc 

Việc bổ sung quy định về thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát đối với các vụ việc thi hành án đã kết thúc là một điểm mới có ý nghĩa quan trọng trong Luật THADS năm 2025. Theo khoản 2 Điều 112 Luật THADS năm 2025, thời hạn kháng nghị được xác định là 01 năm kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được thông báo về việc kết thúc thi hành án.

Quy định này góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý tồn tại trước đây, khi chưa có mốc thời gian cụ thể, dễ dẫn đến kéo dài trạng thái bất ổn pháp lý đối với các quan hệ đã được thi hành xong. Việc ấn định thời hạn rõ ràng không chỉ bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự mà còn nâng cao trách nhiệm chủ động, kịp thời của Viện kiểm sát trong việc thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp.

Có thể thấy, Luật Thi hành án dân sự năm 2025 với nhiều điểm đổi mới quan trọng đã tạo hành lang pháp lý đầy đủ, đồng bộ hơn cho hoạt động thi hành án và kiểm sát thi hành án dân sự. Dưới góc độ kiểm sát hoạt động tư pháp, những điểm mới này vừa là thuận lợi nhưng cũng đặt ra thách thức không nhỏ. Việc thực hiện thủ tục trên môi trường số đòi hỏi Viện kiểm sát phải đổi mới phương thức kiểm sát từ hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử, đồng thời tăng cường giám sát tính khách quan của các Thừa hành viên tại các Văn phòng THADS xã hội hóa. Đặc biệt, đối với cơ chế “gửi lại yêu cầu thi hành án”, Kiểm sát viên cần tập trung kiểm sát chặt chẽ quá trình xác minh điều kiện thi hành án, tránh tình trạng cơ quan thi hành án lợi dụng quy định này để giảm áp lực án tồn một cách hình thức, gây ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của đương sự. Việc nhận diện đúng tinh thần và nội dung các quy định mới là điều kiện tiên quyết để Viện kiểm sát thực hiện hiệu quả chức năng kiểm sát, góp phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa và nâng cao hiệu lực, hiệu quả thi hành án trong thời gian tới./.

Đinh Xuân Quang – Viện KSND khu vực 6