Tác giả: Lê Trung Dũng - Viện trưởng Viện KSND khu vực 10

Từ yêu cầu của Chỉ thị số 06-CT/TW đến đổi mới tư duy và phương thức thực hiện chức năng kiểm sát

Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 06/6/2026 (Chỉ thị số 06-CT/TW) của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm sát nhân dân trong giai đoạn mới đã đặt ra một yêu cầu có ý nghĩa chiến lược: phát huy vai trò của Viện kiểm sát nhân dân là một trong những trụ cột bảo vệ công lý, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, đồng thời giữ vai trò trung tâm trong kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp. Đây không chỉ là sự khẳng định về vị trí của VKSND mà còn là yêu cầu đổi mới căn bản tư duy, phương thức và trách nhiệm của ngành Kiểm sát trong kiểm soát quyền lực tư pháp.

Kiểm soát quyền lực- yêu cầu tất yếu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền lực nhà nước phải được tổ chức, phân công, phối hợp và kiểm soát. Kiểm soát quyền lực không nhằm làm suy giảm quyền lực mà để bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền và trong giới hạn của Hiến pháp, pháp luật.

Đối với hoạt động tư pháp, yêu cầu kiểm soát càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi các quyết định tư pháp tác động trực tiếp đến những quyền và lợi ích cơ bản của con người, tổ chức và Nhà nước. Một quyết định bắt, tạm giữ, tạm giam không đúng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền tự do thân thể; một bản án dân sự thiếu căn cứ có thể ảnh hưởng đến tài sản của công dân; một phán quyết hành chính không chính xác có thể tác động đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và hoạt động quản lý nhà nước; một quyết định thi hành án không đúng có thể làm cho quyền đã được pháp luật bảo vệ trên văn b không trở thành hiện thực.

Vì vậy, kiểm soát quyền lực tư pháp phải được thực hiện xuyên suốt quá trình từ khi quyền lực được khởi động, được thực hiện cho đến khi kết quả của quyền lực đó được tổ chức thi hành.

Vì sao VKSND giữ vai trò trung tâm?

Hiến pháp năm 2013 xác định VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Chỉ thị số 06-CT/TW tiếp tục nhấn mạnh vai trò của VKSND là một trong những trụ cột bảo vệ công lý, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và giữ vai trò trung tâm trong kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp.

Điểm đặc biệt của VKSND nằm ở chỗ chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp không bị giới hạn trong một loại vụ án hay một giai đoạn tố tụng duy nhất. Trong tố tụng hình sự, VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát từ giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra, truy tố, xét xử đến kiểm sát thi hành án hình sự. Trong lĩnh vực dân sự, hành chính, lao động, VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án và những người tham gia tố tụng; kiểm sát bản án, quyết định; thực hiện quyền kiến nghị, kháng nghị theo quy định. Trong lĩnh vực thi hành án dân sự, VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên và các chủ thể liên quan. Trong lĩnh vực tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự, VKSND kiểm sát trực tiếp việc tuân theo pháp luật, bảo đảm chế độ đối với người bị tạm giữ, tạm giam và người chấp hành án được thực hiện đúng quy định.

Như vậy, vai trò trung tâm của VKSND được thể hiện không phải ở việc làm thay chức năng của các cơ quan tư pháp khác, mà ở khả năng kiểm sát tính hợp pháp của việc thực hiện quyền lực tư pháp trên một phạm vi rộng và xuyên suốt.

Đ/c Viện trưởng quán triệt, triển khai Chỉ thị số 06 của Bộ Chính trị tại đơn vị

Kiểm sát hình sự - Kiểm soát quyền lực từ điểm khởi đầu

Trong tố tụng hình sự, quyền lực nhà nước có khả năng tác động mạnh nhất đến quyền con người. Vì vậy, VKSND phải kiểm soát ngay từ nguồn tin về tội phạm, đồng thời kiểm sát chặt chẽ hoạt động điều tra để không bỏ lọt người, lọt tội phạm.

Đây là nơi phương châm “sớm hơn – sát hơn – sâu hơn – sắc hơn” có ý nghĩa đặc biệt: sớm hơn để phát hiện và ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu; sát hơn để nắm chắc diễn biến vụ án; sâu hơn để làm rõ bản chất và đánh giá toàn diện chứng cứ; sắc hơn để phân định chính xác trách nhiệm hình sự của từng người.

Kiểm sát việc giải quyết vụ việc, vụ án dân sự, hành chính, lao đông- Kiểm sát quyền lực tư pháp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Trong tố tụng dân sự, hành chính và lao động, vai trò kiểm soát quyền lực của VKSND thể hiện ở việc bảo đảm pháp luật được áp dụng thống nhất, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên được tôn trọng, công lý được bảo đảm trong các quan hệ tài sản, nhân thân, quản lý nhà nước và quan hệ lao động.

Trong giải quyết án dân sự, VKSND không thay thế Tòa án quyết định tranh chấp mà thông qua chức năng kiểm sát để phát hiện vi phạm về thẩm quyền, xác định sai quan hệ pháp luật, thu thập và đánh giá chứng cứ chưa đầy đủ, vi phạm thủ tục tố tụng hoặc áp dụng pháp luật không chính xác, từ đó thực hiện quyền kiến nghị, kháng nghị theo quy định.

Trong án hành chính, kiểm sát hoạt động giải quyết án góp phần bảo đảm quyền lực hành chính được đặt dưới sự kiểm soát của pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức. Trong lĩnh vực lao động, kiểm sát góp phần bảo đảm pháp luật về lao động và tố tụng được thực hiện đúng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và người sử dụng lao động.

Kiểm sát thi hành án hình sự, dân sự- Bảo đảm công lý không dừng lại ở bản án.

Khi một bản án hình sự có hiệu lực, quyền lực tư pháp chưa kết thúc. VKSND phải kiểm sát việc thi hành án phạt tù, án treo, cải tạo không giam giữ, tha tù trước thời hạn có điều kiện và các hình thức thi hành án khác theo quy định; đồng thời kiểm sát việc thực hiện các chế độ đối với người chấp hành án. Qua đó bảo đảm hai yêu cầu thống nhất với nhau: nghiêm minh trong thực hiện bản án nhưng nhân đạo trong thi hành hình phạt.

Một bản án đúng nhưng không được thi hành đầy đủ thì công lý vẫn chưa được thực hiện trọn vẹn. Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực, quyền lực nhà nước tiếp tục được thực hiện thông qua hoạt động thi hành án. VKSND phải kiểm sát việc ra quyết định thi hành án, xác minh điều kiện thi hành án, kê biên và xử lý tài sản, cưỡng chế thi hành án và các hoạt động khác theo quy định.

Mục tiêu không chỉ là bản án được thi hành, mà phải là bản án được thi hành đúng pháp luật, đúng đối tượng, đúng phạm vi và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Kiểm sát tạm giữ, tạm giam- Kiểm soát quyền lực đối với quyền con người

Tạm giữ, tạm giam là lĩnh vực đòi hỏi cơ chế kiểm soát đặc biệt chặt chẽ vì liên quan trực tiếp đến quyền tự do thân thể của con người. VKSND phải kiểm sát căn cứ, thẩm quyền, trình tự, thời hạn tạm giữ, tạm giam; kiểm sát chế độ quản lý, giáo dục, chăm sóc y tế, tiếp xúc, thăm gặp và các quyền khác theo quy định pháp luật.

Chất lượng kiểm sát không chỉ đo bằng số lượng vi phạm được phát hiện mà còn bằng khả năng phòng ngừa vi phạm trước khi hậu quả xảy ra.

“ Trung tâm kiểm soát” không có nghĩa là “ Đứng trên”

Việc xác định VKSND giữ vai trò trung tâm trong kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp không đồng nghĩa VKSND đứng trên Tòa án, Cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án hoặc các cơ quan tư pháp khác. Mỗi cơ quan có chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền riêng do Hiến pháp và pháp luật quy định.

VKSND không làm thay chức năng xét xử, điều tra hay tổ chức thi hành án. Giá trị của VKSND nằm ở chức năng kiểm sát và thực hành quyền công tố, ở khả năng phát hiện, yêu cầu khắc phục và phòng ngừa vi phạm pháp luật trong hoạt động tư pháp.

Muốn kiểm soát quyền lực bên ngoài, trước hết phải kiểm soát quyền lực bên trong

Chính VKSND phải trở thành một thiết chế liêm chính, khách quan và có trách nhiệm giải trình. Mỗi Kiểm sát viên phải kiểm soát chính mình trong từng quyết định: kiểm soát quyền công tố, đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật, thái độ và phương pháp thực hiện nhiệm vụ. Không được vì chống bỏ lọt tội phạm mà làm oan người vô tội; không được vì chống oan sai mà bỏ lọt tội phạm; không được vì bảo vệ quan điểm truy tố mà bỏ qua chứng cứ gỡ tội. Kiểm soát quyền lực của người khác phải bắt đầu từ kiểm soát việc sử dụng quyền lực của chính mình.

“Kiểm soát” để phòng ngừa vi phạm, bảo vệ công lý

Điểm cốt lõi trong yêu cầu mới không phải là làm cho hoạt động kiểm sát nhiều hơn, mà phải làm cho hoạt động kiểm sát thực chất hơn. Không chỉ phát hiện vi phạm sau khi đã xảy ra mà phải nhận diện nguy cơ để phòng ngừa; không chỉ kiểm tra hồ sơ mà phải kiểm soát quá trình; không chỉ xử lý một vụ việc mà phải tìm nguyên nhân của vi phạm để ngăn ngừa vi phạm tương tự.

Phương châm “Sớm hơn – Sát hơn – Sâu hơn – Sắc hơn” có thể trở thành phương thức cụ thể hóa vai trò trung tâm kiểm soát quyền lực tư pháp của VKSND: sớm hơn để kiểm soát từ nguồn phát sinh quyền lực; sát hơn để không đứng ngoài quá trình thực hiện quyền lực; sâu hơn để nhìn thấy bản chất phía sau hồ sơ, thủ tục; sắc hơn để nhận diện chính xác vi phạm, trách nhiệm và phương thức khắc phục.

“Trung tâm” không phải là thêm quyền lực mà là xác định trách nhiệm

Chỉ thị số 06-CT/TW đặt ra cho VKSND một vị trí mới trong nhận thức về kiểm soát quyền lực tư pháp. Nhưng vị trí đó không phải là đặc quyền; đó là trách nhiệm lớn hơn đối với công lý, pháp luật và Nhân dân. Từ kiểm sát giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra, truy tố, xét xử; đến kiểm sát án dân sự, hành chính, lao động; từ kiểm sát tạm giữ, tạm giam đến kiểm sát thi hành án hình sự, thi hành án dân sự – tất cả đều nằm trong một chỉnh thể thống nhất: kiểm soát để quyền lực tư pháp được thực hiện đúng Hiến pháp và pháp luật.

VKSND giữ vai trò trung tâm trong kiểm soát quyền lực tư pháp không phải vì VKSND có nhiều quyền lực hơn, mà vì VKSND có trách nhiệm đặc biệt trong việc bảo đảm quyền lực tư pháp không bị lạm dụng, không bị buông lỏng và không bị thực hiện trái pháp luật. Đó là yêu cầu của Nhà nước pháp quyền, là đòi hỏi của thực tiễn. Và trên hết, đó là trách nhiệm của ngành Kiểm sát nhân dân trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân./.