Tác giả: Phan Hòa Hiệp - Phòng 7 Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Gia Lai

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đặt ra yêu cầu khách quan về việc thiết lập và vận hành các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước một cách thực chất, hiệu quả. Trong cấu trúc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực, Viện kiểm sát nhân dân giữ một vị trí hiến định quan trọng. Thiết chế này không chỉ đóng vai trò bảo vệ pháp chế, thực thi công lý mà còn là trung tâm phòng ngừa, kiểm soát sự lạm quyền ngay trong hoạt động tố tụng tư pháp.

 

Thực tiễn đó khẳng định, đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân không đơn thuần là yêu cầu tinh gọn bộ máy hay sắp xếp hành chính, mà là biểu hiện tất yếu của yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước trong mô hình nhà nước pháp quyền giai đoạn hiện nay.

 

Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt lãnh đạo Đảng, Nhà nước trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho ngành kiểm sát nhân dân. (kiemsat.vn)

 

Định hướng lý luận quan trọng chỉ đạo tiến trình này là Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, đặt ra yêu cầu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, phục vụ Nhân dân, phụng sự Tổ quốc. Sự cụ thể hóa định hướng này được thể hiện rõ qua Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 06/6/2026 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm sát nhân dân trong giai đoạn mới ^[1].

Nhân kỷ niệm 66 năm ngày thành lập ngành Kiểm sát nhân dân (26/7/1960 - 26/7/2026), bài viết khái quát những chuyển biến mới trong thời gian gần đây của ngành Kiểm sát nhân dân nhằm đáp ứng công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, của dân, do dân và vì dân.  

1. Cơ sở chính trị, pháp lý về đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân

 

Trên nền tảng định hướng của Nghị quyết số 27-NQ/TW và Chỉ thị số 06-CT/TW, việc đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn hiện nay được cụ thể hóa trên ba phương diện chính trị, pháp lý cơ bản: sắp xếp lại mô hình tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, chuyển đổi tư duy xử lý tội phạm kinh tế, tham nhũng theo hướng ưu tiên thu hồi tài sản, và mở rộng thẩm quyền của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ lợi ích công cộng ^[1]. Đây chính là những biểu hiện cụ thể của yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước trong mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Thứ nhất, thực hiện chủ trương của Đảng và Nghị quyết số 76/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính gắn với tổ chức chính quyền địa phương tinh gọn, ngành Kiểm sát nhân dân đã chủ động hoàn thiện thể chế và tái cấu trúc hệ thống tổ chức bộ máy. Luật số 82/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 là căn cứ pháp lý nền tảng, tạo hành lang cho việc thiết kế lại mô hình tổ chức theo hướng mới. Trên cơ sở đó, ngày 27/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 84/2025/UBTVQH15, quy định cụ thể việc thành lập Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân khu vực và phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ tương ứng.

Để triển khai đồng bộ chủ trương này, Ban cán sự đảng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 181-NQ/BCSĐ ngày 19/11/2024; Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Chỉ thị công tác năm 2025 và Quyết định số 115/QĐ-VKSTC, giao trách nhiệm cho người đứng đầu các đơn vị trong toàn ngành khẩn trương rà soát, kiện toàn tổ chức bộ máy, bố trí cán bộ và bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất phục vụ vận hành mô hình mới. Việc tổ chức lại hệ thống Viện kiểm sát theo hướng bỏ Viện kiểm sát cấp cao và cấp huyện, hình thành Viện kiểm sát nhân dân khu vực, không chỉ bảo đảm sự tương thích với mô hình quản lý hành chính mới ở địa phương, mà còn khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, tăng cường năng lực chỉ đạo nghiệp vụ tập trung, thống nhất tại cơ sở ^[3].

Thứ hai, chính sách xử lý tội phạm kinh tế, chức vụ và tham nhũng có sự chuyển dịch quan trọng theo đường lối, nghị quyết của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước. Trọng tâm là ưu tiên thu hồi tối đa tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt thông qua các cơ chế linh hoạt, bao gồm việc nghiên cứu xây dựng cơ chế thu hồi tài sản mà không cần qua thủ tục kết tội ^[1]. Đồng thời, các văn bản của Đảng nhấn mạnh việc phân định ranh giới giữa sai sót, rủi ro khách quan trong quá trình thí điểm đổi mới, sáng tạo với hành vi cố ý vi phạm để trục lợi cá nhân. Đây cũng là biểu hiện của việc mở rộng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước đối với tài sản công, không phụ thuộc hoàn toàn vào tiến trình tố tụng hình sự truyền thống.

Thứ ba, nhằm hiện thực hóa nhiệm vụ hiến định về bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 thí điểm trao quyền cho Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích công cộng và nhóm dễ bị tổn thương ^[2]. Cơ chế này áp dụng thí điểm trong 03 năm kể từ ngày 01/01/2026 tại 06 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương bao gồm Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk. Theo đó, Viện kiểm sát chủ động khởi kiện khi không có chủ thể khác thực hiện, tập trung bảo vệ hai nhóm chính: nhóm chủ thể dễ bị tổn thương (như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ) và nhóm lợi ích công cộng (như quản lý đầu tư công, tài sản công, đất đai, tài nguyên và bảo vệ môi trường).

2. Thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân

 

Từ những cơ sở chính trị, pháp lý và định hướng chiến lược nêu trên, việc đưa các quy định, chủ trương vào thực tiễn đã làm thay đổi mạnh mẽ trong tổ chức và hoạt động thực thi nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân các cấp.

Đối với bộ máy của ngành Kiểm sát nhân dân: Sau 01 năm chính thức vận hành theo mô hình 03 cấp kể từ ngày 01/7/2025, hoạt động của Viện kiểm sát các cấp đã từng bước đi vào ổn định ^[4]. Việc thay đổi hệ thống đã giúp tối ưu hóa việc phân bổ biên chế công chức và tập trung nguồn lực cho các hoạt động chuyên môn trực tiếp. Đi liền với tái cấu trúc tổ chức, việc thực hiện bố trí 100% Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh không phải là người địa phương đã góp phần tăng tính độc lập, hạn chế các ảnh hưởng cục bộ tại địa bàn khi ban hành các quyết định tố tụng ^[6].

Để chống oan sai và không bỏ lọt tội phạm, ngành Kiểm sát đã đổi mới căn bản phương thức nghiệp vụ: Kiểm sát viên chủ động gắn công tố với hoạt động điều tra ngay từ giai đoạn thụ lý, kiểm tra nguồn tin về tội phạm, trực tiếp tham gia hỏi cung bị can, lấy lời khai và kiểm sát chặt chẽ quy trình thu thập chứng cứ. Nhờ sự đổi mới phương thức hoạt động này, hằng năm, tỷ lệ truy tố đúng tội danh luôn đạt mức 99,9%, các trường hợp đình chỉ bị can do hành vi không cấu thành tội phạm giảm thiểu rõ rệt, không để xảy ra trường hợp Tòa án tuyên bị cáo không phạm tội ^[1].

Vận dụng cơ chế thí điểm theo Nghị quyết số 205/2025/QH15, các đơn vị kiểm sát cơ sở chủ động rà soát, ban hành kiến nghị và phối hợp liên ngành để can thiệp kịp thời khi phát hiện vi phạm ảnh hưởng đến lợi ích công cộng và nhóm yếu thế ^[2]. Tại Gia Lai, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, 26 kiến nghị đã được ban hành, xử lý dứt điểm tình trạng lấn chiếm gần 2 ha đất rừng phòng hộ tại VKSND khu vực 6, ngăn chặn tình trạng khai thác cát trái phép và hỗ trợ tư pháp hoàn thiện việc cấp giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế cho các đối tượng yếu thế tại bản làng xa xôi ^[7]. Cách làm tương tự đã giúp VKSND khu vực 3 (TP.HCM) thu hồi 525 m² tài sản công và hơn 2,1 tỷ đồng nợ đọng kéo dài một thập kỷ ^[8], trong khi tại Hà Tĩnh và Hải Phòng, các kiến nghị đã trực tiếp xử lý ô nhiễm môi trường sống và bảo đảm quyền khai sinh cho trẻ em yếu thế ^[9].

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn vận hành ghi nhận một số khó khăn vướng mắc: việc phối hợp cung cấp thông tin, tài liệu xác minh từ một số cơ quan quản lý nhà nước (như Văn phòng Đăng ký đất đai, ngân hàng) đôi khi còn chậm do vướng quy định bảo mật; trong giai đoạn đầu thành lập Viện kiểm sát khu vực, việc phân định thẩm quyền giải quyết một số vụ việc giữa cấp tỉnh và cấp khu vực còn lúng túng ^[4]; việc kết nối liên thông cơ sở dữ liệu chuyên ngành giữa ba cơ quan tố tụng (Công an – Viện kiểm sát – Tòa án) chưa thực sự đồng bộ ^[10]. Để khắc phục, ngành Kiểm sát đã đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới công tác quản lý án hình sự, triển khai phần mềm quản lý án và ứng dụng số hóa hồ sơ vụ án điện tử nhằm tối ưu hóa quy trình kiểm sát^[1].

3. Định hướng tiếp tục đổi mới trong giai đoạn mới

 

Nâng cao hơn nữa hiệu quả kiểm soát quyền lực tư pháp trong giai đoạn mới đòi hỏi ngành Kiểm sát tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Về hoàn thiện thể chế, Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp tục phối hợp tham mưu hoàn thiện các dự án luật trọng điểm như sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Hình sự, Đề án cơ chế khởi kiện vụ án hành chính bảo vệ lợi ích công cộng ^[2]. Trọng tâm là hoàn thiện quy định về thu hồi tài sản không qua thủ tục kết tội, nội hóa các chuẩn mực quốc tế từ Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội) nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm công nghệ cao ^[10]. Định hướng này phù hợp với tinh thần chuyển đổi tư duy pháp luật từ "quản lý" sang "kiến tạo phát triển" theo Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị ^[10].

Về phát triển nguồn nhân lực, ngành Kiểm sát tiếp tục áp dụng hệ thống chỉ số hiệu quả công việc (KPI) trong đánh giá cán bộ, khắc phục tính cào bằng, tạo động lực công tác thực chất ^[1]. Quy trình quy hoạch cán bộ được thực hiện theo phương thức "động" và "mở", gắn với luân chuyển, điều động cán bộ để rèn luyện thực tiễn theo hướng "giỏi một việc, biết nhiều việc" ^[5]. Đồng thời, tập trung đào tạo nâng cao kỹ năng xử lý chứng cứ điện tử và tội phạm công nghệ cao cho đội ngũ Kiểm sát viên ^[10].

Về ứng dụng công nghệ, toàn ngành đẩy mạnh xây dựng hệ sinh thái tư pháp số^[1]. Khuyến khích các đơn vị phát triển, ứng dụng các bộ công cụ phần mềm nội bộ (toolkit) phục vụ số hóa, tách gộp dữ liệu, lập mục lục hồ sơ vụ án điện tử. Việc mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và sơ đồ hóa tư duy trong báo cáo án giúp trực quan hóa thông tin, nâng cao chất lượng công tác chỉ đạo, điều hành của lãnh đạo Viện kiểm sát các cấp ^[1].

Trải qua 66 năm xây dựng và trưởng thành, ngành Kiểm sát nhân dân khẳng định vị thế và vai trò quan trọng trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn hiện nay. Thực tiễn cải cách cho thấy: mọi nỗ lực tinh gọn bộ máy hay chuyển đổi số chỉ thực sự có giá trị bền vững khi được kiểm chứng bằng độ chính xác của từng quyết định tư pháp, sự nghiêm minh của các bản cáo trạng và mức độ tín nhiệm của Nhân dân^[1]. Lấy Nhân dân làm trung tâm chính là mục tiêu tối cao mà mọi hoạt động đổi mới của ngành Kiểm sát nhân dân hướng tới./.

 

 ----------------------------

Tài liệu tham khảo

 

1.        Bộ Chính trị (2026), Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 06/6/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm sát nhân dân trong giai đoạn mới.

2.        Quốc hội (2025), Nghị quyết số 205/2025/QH15 thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.

3.         Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2025), Quyết định số 115/QĐ-VKSTC về kiện toàn tổ chức bộ máy và địa điểm đặt trụ sở VKSND khu vực.

4.        VKSND tỉnh Lào Cai (2026), Một năm sau hợp nhất ngành Kiểm sát nhân dân tỉnh Lào Cai (01/7/2025 - 01/7/2026), Khởi đầu cho một chặng đường mới, Trang thông tin điện tử VKSND tỉnh Lào Cai.

5.        UBND tỉnh Vĩnh Long (2026), Tập trung xây dựng, phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới theo Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 06/6/2026 của Bộ Chính trị, Cổng thông tin điện tử tỉnh Vĩnh Long.

6.        Báo Bảo vệ pháp luật (2025), Danh sách 34 Viện trưởng VKSND tỉnh, thành phố sau hợp nhất từ ngày 01/7/2025.

7.        Báo Bảo vệ pháp luật (2026), VKSND khu vực 6, tỉnh Gia Lai đấu tranh với tình trạng lấn chiếm đất rừng phòng hộ.

8.        Báo Tuổi Trẻ (2026), VKS tham gia bảo vệ, Công ty Công ích Quận 11 được nhận lại mặt bằng cho thuê sau 10 năm.

9.        Tạp chí Kiểm sát (2026), VKSND khu vực 8 (Hải Phòng) kiến nghị cấp giấy khai sinh nhằm bảo vệ quyền lợi trẻ em yếu thế.

10.    Tạp chí Pháp Lý (2025), Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng – chất xúc tác pháp lý đối với tiến trình đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW