Tác giả: Lê Bùi Thị Ngọc - Kiểm sát viên sơ cấp Phòng 9 Viện KSND tỉnh Gia Lai

 Mở đầu

Bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích công là một trong những yêu cầu quan trọng đối với hoạt động của các cơ quan tư pháp trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong lĩnh vực tố tụng dân sự, pháp luật đã thiết lập cơ chế để cá nhân, cơ quan, tổ chức yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn phát sinh những trường hợp quyền dân sự bị xâm phạm nhưng không có chủ thể thực hiện quyền khởi kiện; hoặc chủ thể bị ảnh hưởng thuộc nhóm dễ bị tổn thương, gặp khó khăn trong việc tự mình thực hiện quyền và bảo vệ lợi ích hợp pháp.Đối với lợi ích công, việc bảo vệ có những đặc thù nhất định, bởi hành vi xâm phạm có thể liên quan đến đầu tư công; đất đai, tài nguyên, tài sản công; môi trường, hệ sinh thái; di sản văn hóa; an toàn thực phẩm, dược phẩm và quyền lợi người tiêu dùng. Trong khi đó, đối với một số trường hợp, pháp luật chưa xác định cụ thể cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền hoặc trách nhiệm khởi kiện; hoặc mặc dù đã có quy định về chủ thể khởi kiện nhưng chủ thể này không thực hiện quyền khởi kiện. Thực trạng đó cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm bảo đảm việc bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công thông qua tố tụng dân sự.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 về thí điểm Viện KSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (viết tắt là Nghị quyết số 205/2025/QH15). Nghị quyết đã thiết lập một cơ chế tố tụng đặc thù, đồng thời xác định nhiệm vụ, quyền hạn của Viện KSND trong việc tiếp nhận, xử lý thông tin; kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ; thông báo, kiến nghị; hỗ trợ khởi kiện và thực hiện quyền, nghĩa vụ của người khởi kiện. Những quy định này tạo cơ sở pháp lý để Viện KSND tham gia chủ động hơn vào việc bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công trong những trường hợp đáp ứng điều kiện theo Nghị quyết.

Hiện nay, Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai chưa thuộc địa bàn thực hiện thí điểm. Do đó, trong giai đoạn hiện nay, trọng tâm đặt ra là nghiên cứu, quán triệt đầy đủ nội dung của Nghị quyết số 205/2025/QH15, đồng thời chuẩn bị về nhận thức, tổ chức nhân lực, kỹ năng và phương pháp nghiệp vụ cho đội ngũ Kiểm sát viên. Việc chủ động chuẩn bị từ sớm sẽ tạo nền tảng để Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai có thể tiếp cận và vận dụng đúng, thống nhất các quy định khi được triển khai, đồng thời góp phần nâng cao năng lực thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát trong công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự nói chung. 

1. Những nội dung cốt lõi của Nghị quyết số 205/2025/QH15 cần được nhận thức thống nhất 

Điểm mới và có ý nghĩa trực tiếp về nghiệp vụ của Nghị quyết số 205/2025/QH15 là thiết lập cơ chế thí điểm Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện.

Theo Điều 3 của Nghị quyết, nhóm dễ bị tổn thương gồm: trẻ em; người cao tuổi; người khuyết tật; phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự; người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật. Quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương được xác định gồm quyền nhân thân và quyền tài sản.Đối với lợi ích công, Nghị quyết xác định phạm vi gồm lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước trong các lĩnh vực: đầu tư công; đất đai, tài nguyên, tài sản công khác; môi trường, hệ sinh thái; di sản văn hóa; an toàn thực phẩm, dược phẩm; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. 

Một nội dung có ý nghĩa quyết định đối với việc xác định phạm vi áp dụng cơ chế này là khái niệm “không có người khởi kiện”. Theo Nghị quyết, trường hợp không có người khởi kiện bao gồm: pháp luật chưa quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền, trách nhiệm khởi kiện; hoặc pháp luật đã quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện nhưng cơ quan, tổ chức, cá nhân đó không khởi kiện.Đồng thời, khoản 2 Điều 2 quy định: “Viện kiểm sát chỉ khởi kiện khi đã thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định của pháp luật nhưng không có người khởi kiện.” 

Như vậy, một vụ, việc liên quan đến nhóm dễ bị tổn thương hoặc thuộc lĩnh vực lợi ích công chưa đồng nghĩa với việc Viện kiểm sát đương nhiên thực hiện quyền khởi kiện. Việc khởi kiện phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo Nghị quyết, trong đó có điều kiện đã thực hiện việc thông báo, kiến nghị đối với chủ thể có quyền, trách nhiệm khởi kiện nhưng không có người khởi kiện.Đây là vấn đề cần được nhận thức thống nhất trong quá trình nghiên cứu, chuẩn bị nghiệp vụ, bởi nó liên quan trực tiếp đến việc xác định phạm vi, trình tự và trách nhiệm của Viện kiểm sát trước khi quyết định khởi kiện. 

2. Những vấn đề nghiệp vụ đặt ra từ cơ chế thí điểm Viện kiểm sát khởi kiện 

Một là, phải nhận diện đúng vụ, việc và điều kiện khởi kiện. Cơ chế khởi kiện theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 đặt ra yêu cầu đầu tiên đối với Kiểm sát viên là khả năng nhận diện đúng vụ việc thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết.Đối với nhóm dễ bị tổn thương, việc nhận diện phải căn cứ vào các tiêu chí cụ thể tại khoản 1 Điều 3; đồng thời xác định quyền dân sự bị xâm phạm thuộc quyền nhân thân hoặc quyền tài sản. Đối với lợi ích công, cần xác định vụ việc có thuộc một trong các lĩnh vực được Nghị quyết quy định hay không.Tuy nhiên, việc nhận diện đối tượng hoặc lĩnh vực mới chỉ là bước đầu. Kiểm sát viên còn phải nghiên cứu, xác định hành vi vi phạm, thiệt hại đối với quyền dân sự hoặc lợi ích công, chủ thể có liên quan và đặc biệt là điều kiện không có người khởi kiện theo quy định. Điều này đòi hỏi phương pháp nghiên cứu vụ việc phải có tính hệ thống, tránh việc chỉ căn cứ vào tính chất của đối tượng bị ảnh hưởng hoặc mức độ xã hội của vụ việc để đi đến kết luận về việc khởi kiện.

Hai là, nâng cao năng lực kiểm tra, xác minh và thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ. Một trong những nội dung đặt ra yêu cầu mới về nghiệp vụ là Nghị quyết quy định Viện kiểm sát có nhiệm vụ, quyền hạn kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ.Điều 8 quy định các biện pháp cụ thể như kiểm tra, xác minh, thu thập hoặc ủy thác kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, dữ liệu điện tử, vật chứng; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp thông tin, tài liệu, chứng cứ; trưng cầu giám định, định giá tài sản, trưng cầu ý kiến chuyên môn; lấy lời khai, đối chất; xem xét, thẩm định tại chỗ; kiểm tra, đánh giá hiện trường để phát hiện dấu vết của vi phạm, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ và các biện pháp khác theo quy định của pháp luật.Quy định này cho thấy công tác chuẩn bị nghiệp vụ không thể chỉ tập trung vào kỹ năng tham gia phiên tòa hoặc kiểm sát hoạt động tố tụng của Tòa án, mà cần chú trọng cả năng lực nghiên cứu, xác minh vụ việc từ giai đoạn trước khi khởi kiện.Kiểm sát viên cần có khả năng xác định vấn đề cần chứng minh, nguồn thông tin cần thu thập, phương thức thu thập phù hợp và đánh giá giá trị của tài liệu, chứng cứ đã thu thập. Đồng thời, phải bảo đảm việc thực hiện các hoạt động này đúng thẩm quyền, trình tự và yêu cầu khách quan, toàn diện.

Ba là, nghiên cứu sâu việc thông báo, kiến nghị và hỗ trợ việc khởi kiện. Nghị quyết không thiết lập theo hướng Viện kiểm sát phát hiện vi phạm là trực tiếp khởi kiện trong mọi trường hợp.Theo Điều 7, Viện kiểm sát có nhiệm vụ, quyền hạn thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện; hỗ trợ việc khởi kiện. Chỉ khi đáp ứng điều kiện theo Nghị quyết, trong đó có việc đã thông báo, kiến nghị nhưng không có người khởi kiện, Viện kiểm sát mới thực hiện quyền khởi kiện.Do đó, việc nghiên cứu nghiệp vụ cần làm rõ từng bước xử lý thông tin, căn cứ xác định chủ thể có quyền hoặc trách nhiệm khởi kiện, nội dung thông báo, kiến nghị, việc theo dõi kết quả thực hiện và căn cứ xác định trường hợp không có người khởi kiện. Đây là một khâu có ý nghĩa quan trọng, bởi việc thực hiện đầy đủ các bước trước khi khởi kiện vừa bảo đảm quyền, trách nhiệm của các chủ thể theo pháp luật, vừa xác định rõ căn cứ để Viện kiểm sát thực hiện quyền khởi kiện theo cơ chế thí điểm.

Bốn là, nghiên cứu sự phân định thẩm quyền và trách nhiệm giữa các cấp Kiểm sát. Điều 6 của Nghị quyết quy định thẩm quyền khởi kiện của Viện kiểm sát khu vực, Viện KSND cấp tỉnh và Viện KSND tối cao trên cơ sở tính chất, mức độ phức tạp, giá trị thiệt hại, phạm vi địa bàn và một số yếu tố khác của vụ án.Theo đó, Viện kiểm sát khu vực tương ứng với Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm vụ án dân sự công ích có quyền khởi kiện. Đối với vụ án phức tạp, giá trị thiệt hại lớn, xảy ra trên địa bàn nhiều khu vực, có yếu tố nước ngoài hoặc khi xét thấy cần thiết, Viện KSND cấp tỉnh có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ rồi phân công cho Viện KSND khu vực khởi kiện.Quy định này đặt ra yêu cầu nghiên cứu về cơ chế phân cấp, phối hợp giữa Viện KSND tỉnh và Viện KSND khu vực. Đối với Viện KSND cấp tỉnh, vấn đề không chỉ là nghiên cứu quy định về thẩm quyền mà còn phải chuẩn bị phương thức hướng dẫn, kiểm tra, tổng hợp và xử lý những vấn đề nghiệp vụ phát sinh trong toàn địa bàn.

Năm là, bảo đảm thực hiện đúng và đầy đủ các vai trò tố tụng của Viện kiểm sát. Nghị quyết quy định Viện kiểm sát vừa có nhiệm vụ, quyền hạn khởi kiện vụ án dân sự công ích và thực hiện quyền, nghĩa vụ của người khởi kiện, vừa kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giải quyết vụ án, thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.Vì vậy, việc nghiên cứu, chuẩn bị nghiệp vụ cần làm rõ đặc điểm của từng hoạt động, bảo đảm Kiểm sát viên nhận thức đúng vị trí tố tụng của Viện kiểm sát trong từng trường hợp.Đây là vấn đề cần được nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn, nhất là trong việc xây dựng quy trình nội bộ, phân công nhiệm vụ, kiểm tra hồ sơ và bảo đảm tính khách quan, đúng pháp luật trong quá trình thực hiện. 

3. Công tác nghiên cứu, chuẩn bị nghiệp vụ tại Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai 

Trong điều kiện chưa thuộc địa bàn thực hiện thí điểm, Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai cần xác định rõ phương châm: chủ động nghiên cứu nhưng không áp dụng trước cơ chế thí điểm; chuẩn bị về nghiệp vụ nhưng không vượt quá phạm vi pháp luật cho phép.

Một là, thống nhất nhận thức trong toàn Viện KSND hai cấp. Phòng Kiểm sát án dân sự Viện KSND tỉnh cần chủ động tham mưu tổ chức nghiên cứu, quán triệt Nghị quyết số 205/2025/QH15, tập trung vào những nội dung trực tiếp liên quan đến hoạt động nghiệp vụ.Việc nghiên cứu cần hướng tới thống nhất ba vấn đề cơ bản: đối tượng và lĩnh vực được bảo vệ; điều kiện để Viện kiểm sát khởi kiện; trình tự, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp Kiểm sát. Trong đó, cần tránh cách hiểu rằng việc nghiên cứu Nghị quyết đồng nghĩa với triển khai ngay cơ chế khởi kiện tại địa bàn chưa thuộc diện thí điểm.

Hai là, rà soát, tổng hợp thực tiễn để phục vụ nghiên cứu. Viện KSND hai cấp có thể rà soát các vụ việc dân sự đã phát sinh trên địa bàn có liên quan đến những nhóm dễ bị tổn thương hoặc các lĩnh vực được Nghị quyết xác định là lợi ích công.Đối với địa bàn Gia Lai, cần quan tâm nghiên cứu những vụ việc có liên quan đến người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo đúng tiêu chí của pháp luật. Việc rà soát phải nhằm phục vụ nghiên cứu, nhận diện vấn đề pháp lý và thực tiễn, không nhằm xác định trước vụ án để thực hiện quyền khởi kiện khi địa phương chưa thuộc phạm vi thí điểm. Kết quả tổng hợp có thể được sử dụng để xây dựng các chuyên đề, tình huống nghiệp vụ và nhận diện những khó khăn cần được nghiên cứu, hướng dẫn.

Ba là, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng cho Kiểm sát viên. Cùng với việc nghiên cứu văn bản, cần quan tâm chuẩn bị đội ngũ Kiểm sát viên có khả năng tiếp cận vụ việc từ giai đoạn trước tố tụng.Nội dung bồi dưỡng cần tập trung vào kỹ năng tiếp nhận, phân loại thông tin; nhận diện đối tượng và lĩnh vực thuộc phạm vi Nghị quyết; xác định điều kiện “không có người khởi kiện”; kiểm tra, xác minh; thu thập và đánh giá tài liệu, chứng cứ; xác định quan hệ pháp luật; xây dựng hồ sơ vụ việc và kỹ năng tham gia tố tụng dân sự.Phương thức bồi dưỡng nên gắn với các tình huống cụ thể, qua đó giúp Kiểm sát viên chuyển hóa quy định của Nghị quyết thành phương pháp xử lý nghiệp vụ, thay vì chỉ dừng ở việc nghiên cứu văn bản.

Bốn là, tăng cường tổng hợp, báo cáo và theo dõi thực tiễn triển khai thí điểm. Với vai trò của Viện KSND cấp tỉnh, Phòng Kiểm sát án dân sự cần chủ động tổng hợp những vấn đề phát sinh trong quá trình nghiên cứu, kịp thời tham mưu lãnh đạo Viện xem xét, xử lý hoặc báo cáo Viện KSND tối cao theo thẩm quyền.Đồng thời, cần quan tâm theo dõi thực tiễn triển khai tại các đơn vị được lựa chọn thí điểm. Những kết quả, khó khăn, vướng mắc trong thực tế có thể là nguồn tư liệu quan trọng để Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện công tác chuẩn bị.Việc tiếp thu kinh nghiệm phải đặt trong khuôn khổ Nghị quyết và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền, không áp dụng máy móc cách thức tổ chức, xử lý nghiệp vụ của đơn vị thí điểm vào địa bàn chưa thuộc phạm vi thực hiện. 

Kết luận 

Nghị quyết số 205/2025/QH15 đã thiết lập một cơ chế pháp lý mới trong tố tụng dân sự, cho phép Viện KSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện. Cùng với việc xác định cụ thể đối tượng, lĩnh vực và điều kiện khởi kiện, Nghị quyết còn quy định những nhiệm vụ, quyền hạn mới của Viện kiểm sát trong tiếp nhận, xử lý thông tin, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, thông báo, kiến nghị, hỗ trợ việc khởi kiện và thực hiện quyền, nghĩa vụ của người khởi kiện.

Đối với Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai, chưa thuộc địa bàn thực hiện thí điểm không đồng nghĩa với việc chưa cần chuẩn bị. Ngược lại, đây là thời điểm phù hợp để nghiên cứu một cách có hệ thống những yêu cầu mới đặt ra từ Nghị quyết; rà soát thực tiễn, bồi dưỡng kỹ năng, xây dựng tình huống nghiệp vụ và tổng hợp những vấn đề cần được hướng dẫn, giải đáp.

Tuy nhiên, sự chủ động đó phải luôn được đặt trong giới hạn của pháp luật. Chuẩn bị để sẵn sàng thực hiện không đồng nghĩa với áp dụng trước cơ chế thí điểm. Nghiên cứu để nhận diện đúng, chuẩn bị để thực hiện đúng và tổng hợp thực tiễn để tham mưu đúng là yêu cầu xuyên suốt đối với Viện KSND hai cấp tỉnh Gia Lai trong giai đoạn hiện nay.Qua đó, công tác nghiên cứu, chuẩn bị Nghị quyết số 205/2025/QH15 không chỉ hướng tới việc đáp ứng một cơ chế tố tụng mới, mà còn góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu vụ việc, kỹ năng thu thập và đánh giá chứng cứ, chất lượng kiểm sát án dân sự và tính chủ động của đội ngũ Kiểm sát viên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác kiểm sát trong tình hình mới./.