Hình phạt bổ sung là hình phạt được áp dụng kèm theo hình phạt chính nhằm tăng cường tác dụng trừng trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội và phòng ngừa vi phạm pháp luật. Theo Bộ luật Hình sự năm 2015, hình phạt bổ sung được áp dụng đối với cá nhân phạm tội và pháp nhân thương mại phạm tội trong những trường hợp luật định.

Viện Kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát        

Theo quy định tại khoản 1 Điều 22, khoản 1 Điều 84 và khoản 1 Điều 96 Luật Thi hành án hình sự năm 2019, trường hợp bản án của Tòa án có tuyên hình phạt bổ sung thì quyết định thi hành án phải ghi đầy đủ nội dung hình phạt bổ sung đó và thời hạn chấp hành. Đối với trường hợp trục xuất là hình phạt bổ sung trong khi hình phạt chính là phạt tiền thì Tòa án đã xét xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án theo quy định tại khoản 1 Điều 118 Luật Thi hành án hình sự.

Như vậy, việc kiểm sát các hình phạt bổ sung được thực hiện thông qua hoạt động kiểm sát quyết định thi hành án phạt tù, quyết định thi hành án treo, quyết định thi hành án cải tạo không giam giữ hoặc quyết định thi hành án phạt trục xuất. Các hình phạt bổ sung thường được ghi nhận trong quyết định thi hành án hình sự gồm: cấm cư trú, quản chế, trục xuất, tước một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. Riêng hình phạt tiền và tịch thu tài sản không thuộc phạm vi thi hành án hình sự mà thuộc phạm vi thi hành án dân sự nên không được ghi nhận trong quyết định thi hành án hình sự.

Để thực hiện tốt công tác kiểm sát, Kiểm sát viên và Kiểm tra viên cần đối chiếu chặt chẽ giữa bản án, quyết định của Tòa án với quyết định thi hành án. Trước hết phải xác định bản án có áp dụng hình phạt bổ sung hay không; nếu có thì đó là hình phạt gì, thời hạn áp dụng bao lâu và thời điểm bắt đầu tính thời gian chấp hành. Trên cơ sở đó kiểm tra nội dung quyết định thi hành án đã ghi nhận đầy đủ, chính xác các nội dung này hay chưa.

Trong thực tiễn, vi phạm liên quan đến hình phạt bổ sung trong quyết định thi hành án vẫn xảy ra khá phổ biến. Một số trường hợp quyết định thi hành án chỉ ghi hình phạt chính mà không ghi hình phạt bổ sung mặc dù bản án đã tuyên. Một số trường hợp khác có ghi hình phạt bổ sung nhưng ghi không đúng loại hình phạt, không đúng thời hạn hoặc không đúng thời điểm bắt đầu chấp hành theo quy định tại các điều 41, 42, 43 và 44 Bộ luật Hình sự năm 2015. Thậm chí có trường hợp sai sót trong quyết định thi hành án xuất phát từ việc bản án đã tuyên không chính xác hoặc tuyên không rõ ràng.

Khi phát hiện các vi phạm nêu trên, Viện kiểm sát cần áp dụng các biện pháp kiểm sát phù hợp để bảo đảm việc thi hành án đúng quy định của pháp luật. Đối với trường hợp quyết định thi hành án không phản ánh đầy đủ hoặc phản ánh không đúng nội dung của bản án đã có hiệu lực pháp luật, Viện kiểm sát phải ban hành kháng nghị yêu cầu hủy bỏ hoặc sửa đổi quyết định thi hành án vi phạm và ban hành quyết định thi hành án mới thay thế.

Trường hợp sai sót trong quyết định thi hành án có nguyên nhân xuất phát từ chính bản án hoặc quyết định của Tòa án thì Kiểm sát viên cần báo cáo Lãnh đạo Viện để xem xét áp dụng biện pháp phù hợp. Tùy tính chất, mức độ vi phạm có thể đề nghị Tòa án thực hiện việc đính chính, sửa chữa bản án theo quy định của pháp luật hoặc xem xét kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm nhằm khắc phục vi phạm.

Hiện nay, trong thực tiễn công tác vẫn còn có sự lúng túng trong việc xác định hình thức xử lý khi phát hiện Tòa án không ghi hình phạt bổ sung trong quyết định thi hành án hình sự. Một số trường hợp còn nhầm lẫn giữa kháng nghị trong hoạt động kiểm sát thi hành án hình sự với kháng nghị theo thủ tục tố tụng hình sự.

Điều 44 Quyết định số 259/QĐ-VKSTC ngày 20/7/2023 của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao quy định rõ các biện pháp xử lý vi phạm trong công tác kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự. Theo đó, khi thực hiện quyền yêu cầu và kiểm sát quyết định về thi hành án hình sự, Viện kiểm sát có quyền:

“Kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu đình chỉ việc thi hành, sửa đổi hoặc bãi bỏ quyết định có vi phạm pháp luật trong việc tạm giữ, tạm giam, thi hành án hình sự; chấm dứt, khắc phục hành vi vi phạm pháp luật và trả lời về quyết định, biện pháp hoặc việc làm vi phạm pháp luật; kiến nghị, yêu cầu xử lý người vi phạm pháp luật”.

Đây là thẩm quyền độc lập của Viện kiểm sát trong lĩnh vực kiểm sát thi hành án hình sự, được thực hiện trên cơ sở Luật Thi hành án hình sự và Quy chế nghiệp vụ của Ngành.

Bên cạnh đó, Điều 44 Quy chế số 259 còn quy định thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm đối với các quyết định của Tòa án về miễn chấp hành án, hoãn chấp hành án, tạm đình chỉ, đình chỉ, giảm thời hạn chấp hành án, tha tù trước thời hạn có điều kiện, hủy quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện, buộc chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo, rút ngắn thời gian thử thách và các trường hợp khác theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Do đó cần phân biệt rõ hai loại kháng nghị này. Đối với trường hợp Tòa án không ghi hoặc ghi sai hình phạt bổ sung trong quyết định thi hành án hình sự, đây là vi phạm trong việc ban hành quyết định thi hành án và thuộc trường hợp quy định tại điểm a khoản 2 Điều 44 Quy chế số 259. Viện kiểm sát thực hiện quyền kháng nghị nhằm yêu cầu sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định thi hành án vi phạm. Đây không phải là kháng nghị phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm theo Bộ luật Tố tụng hình sự.

Vì vậy, việc kháng nghị trong trường hợp này được thực hiện theo Luật Thi hành án hình sự và Quy chế số 259, không bị điều chỉnh bởi thời hạn kháng nghị theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Chỉ đối với các trường hợp kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm đối với các quyết định của Tòa án được pháp luật tố tụng hình sự quy định thì mới áp dụng thời hạn kháng nghị tương ứng và sử dụng các biểu mẫu nghiệp vụ theo quy định của Ngành, trong đó có Mẫu số 68.

Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, khi phát hiện quyết định thi hành án hình sự không ghi hoặc ghi không đúng hình phạt bổ sung mà bản án đã tuyên, Kiểm sát viên cần chủ động tham mưu Lãnh đạo Viện ban hành kháng nghị theo quy định của Luật Thi hành án hình sự và Điều 44 Quy chế số 259/QĐ-VKSTC nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, bảo đảm bản án được thi hành đầy đủ, chính xác và thống nhất./.

Nguyễn Thuý Hiền