Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội thường được nhắc đến như một cơ chế thí điểm bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương, nhưng tinh thần và giá trị pháp lý cốt lõi của nó vượt xa khỏi phạm trù ấy.

Nghị quyết là văn bản pháp lý quan trọng, đánh dấu bước chuyển biến lớn trong cơ chế hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân, với ý nghĩa pháp lý sâu sắc: Quốc hội thí điểm mở rộng thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân, từ vị thế không chỉ là “người giám sát thi hành pháp luật” mà còn đảm bảo vai trò “người bảo vệ quyền dân sự”, chủ thể chủ động khởi kiện vì lợi ích công và thay mặt những đối tượng không thể tự bảo vệ quyền lợi của bản thân họ, những người yếu thế trong xã hội.

Nghị quyết xác định rõ phạm vi điều chỉnh bao gồm cả nhóm dễ bị tổn thương (trẻ em, người cao tuổi, người dân tộc thiểu số, người có hoàn cảnh khó khăn…) và các giá trị lợi ích chung của xã hội.

Tinh thần ấy thể hiện sự chuyển mình căn bản: không chỉ thụ động chờ đợi yêu cầu mà cần phải chủ động phát hiện và giải quyết vấn đề; từ xử lý hậu quả khi quyền lợi đã bị xâm phạm sang xây dựng cơ chế ngăn ngừa rủi ro từ sớm; từ thực thi pháp luật một cách khô khan sang kiến tạo linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế và giá trị nhân văn và nằm trong khuôn khổ pháp luật. Đây cũng là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hệ thống pháp luật, cụ thể hóa các nguyên tắc pháp lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, định hướng cho quá trình cải cách tư pháp theo mục tiêu xây dựng hệ thống phục vụ nhân dân, đồng thời tạo tiền đề để luật hóa các cơ chế hiệu quả sau giai đoạn thí điểm.

Thực hiện Nghị quyết 205 không chỉ là hoàn thành một nhiệm vụ công tác, làm cho các quy định không chỉ dừng lại trên giấy tờ mà còn thực sự đi vào đời sống, cán bộ làm công tác pháp luật không chỉ tuân thủ đúng quy trình mà còn mang trong mình sự đồng cảm và lương tri.

Mặc dù dù không nằm trong danh sách địa phương được phân công thí điểm, trên cơ sở tinh thần của Nghị quyết, các Kiểm sát viên của Viện KSND khu vực 1 – Gia Lai đã được quán triệt, nắm rõ ý nghĩa pháp lý cốt lõi của văn bản, tinh thần nghị quyết là chuẩn mực chung, không bị giới hạn bởi địa bàn hay phạm vi thí điểm, chủ động “xông xáo” hiện thực hóa những nguyên tắc ấy.

Câu chuyện cụ thể minh họa rõ nét nhất ý nghĩa pháp lý và giá trị nhân văn đó bắt đầu từ khu phố Hải Đông, phường Quy Nhơn Đông, nơi chị Nguyễn Thị Bích Tỉnh, một người mẹ đơn thân với gánh nặng cơm áo, e ngại thủ tục và hạn chế về nhận thức pháp luật đã tự sinh con tại nhà. Cháu bé dự định đặt tên Nguyễn Quốc D (sinh ngày 02/4/2026) chưa có “giấy thông hành” đầu đời là tấm Giấy khai sinh; người mẹ ấy không chỉ có một đứa trẻ mới chào đời mà còn có một cháu bé khác tên Nguyễn Bảo G (sinh ngày 05/11/2024), đã có giấy khai sinh nhưng quyền cơ bản về bảo vệ sức khỏe của trẻ em dưới 06 tuổi chưa được bảo đảm vì cháu chưa có Thẻ bảo hiểm y tế.

Đ/c Nguyễn Phạm Tố Phong – PVT trao quà cho gia đình chị Tỉnh

Người mẹ trẻ e ngại thủ tục hành chính đồng thời sức khỏe sau khi sinh con xong chưa đảm bảo nên lần lữa mãi chưa thực hiện các thủ tục cần thiết để các con có Giấy khai sinh và Thẻ bảo hiểm y tế. Nắm bắt được thông tin, các Kiểm sát viên đã chủ động liên hệ Trạm y tế phường để xác minh tình trạng sinh tại nhà, làm thủ tục xin cấp Giấy chứng sinh. Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất để xác nhận quyền tồn tại và quyền danh tính của trẻ, những quyền cơ bản nhất là nền tảng của mọi quyền con người khác theo pháp luật. Kiểm sát viên trực tiếp điền tờ khai thay cho gia đình, hỗ trợ thu thập giấy tờ nhân thân, phối hợp chặt chẽ với công chức tư pháp – hộ tịch tháo gỡ từng vướng mắc trong quy trình, đảm bảo thủ tục được thực hiện đúng pháp luật nhưng không gây khó khăn cho người dân. Đối với thẻ BHYT, các Kiểm sát viên trực tiếp hướng dẫn, đôn đốc và trao tận tay, đảm bảo quyền được chăm sóc sức khỏe, một quyền lợi gắn liền với tư cách công dân, không bị lỡ nhịp chỉ vì sự thiếu hiểu biết hay khó khăn về điều kiện. Toàn bộ quá trình này chính là hiện thực hóa nguyên lý pháp lý cốt lõi: Viện kiểm sát chủ động hỗ trợ những đối tượng yếu thế không đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi, đảm bảo các quy định pháp luật về quyền con người được thực thi một cách thực chất.

Đ/c Nguyễn Phạm Tố Phong và Đ/c Trần Thanh Tuyền cùng đại diện UBND P. Quy Nhơn Đông trao Giấy khai sinh và Thẻ bảo hiểm y tế cho cháu Nguyễn Quốc D

Không chỉ là tấm giấy khai sinh, một văn bản hành chính hộ tịch đơn thuần, đó là bằng chứng pháp lý khẳng định sự tồn tại, là tấm vé thông hành vào đời với đầy đủ tư cách công dân, là tiền đề để một người được hưởng mọi quyền lợi hợp pháp theo Hiến pháp và pháp luật. Đằng sau tấm giấy ấy là toàn bộ giá trị và ý nghĩa pháp lý của Nghị quyết 205 được hiện thực hóa: không còn sự cứng nhắc của thủ tục hình thức, mà là sự vận dụng pháp luật bằng trái tim biết rung cảm trước những mảnh đời chênh vênh; là sự chủ động bước ra hiện trường để đưa tinh thần Nghị quyết đến đúng nơi, đúng lúc. Khi các quy định pháp luật được giải thích và thực hiện theo tinh thần bảo vệ quyền con người một cách toàn diện, vì mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”.

Đặc biệt, ý nghĩa pháp lý của Nghị quyết 205 không dừng lại ở việc giải quyết một trường hợp riêng lẻ, mà đã và đang lan tỏa rộng thành cơ chế bảo vệ lợi ích công và xây dựng hệ thống an sinh chủ động không chỉ ở các địa bàn Viện KSND Khu vực 1 – Gia Lai đứng chân, mà còn trên phạm vi toàn quốc./.

Ngọc Phước – Viện KSND Khu vực 1